Tuesday, September 26, 2017

კახა ბენდუქიძე ენერგეტიკის რეფორმაზე

(ინტერვიუ ჩაწერილია 2013 წლის დეკემბერში)



რამდენიმე დღის წინ ყური მოვკარი, „რა გაპარტახებული ენერგოსისტემა ჩაიბარა „ქართულმა ოცნებამ“ და რამდენი იშრომა კახა კალაძემ, რომ ქვეყანაში ენერგეტიკული მდგომარეობა გამოესწორებინა. არ ვიცი, ვინ შეიძლება ეს ტყუილი დაიჯეროს, მაგრამ, როგორც ჩანს, ასეთებიც არსებობენ.

2004-2012 წლებში საქართველოში გატარებული რეფორმების შესახებ საკმაოდ ბევრი დაიწერა და რამდენიმე წიგნიც არის გამოცემული. თუმცა, სამწუხაროა რომ იმ წიგნის დასრულება ვერ მოხერხდა, რომელზეც მე ვმუშაობდი და ამისთვის კახასთან ინტერვიუებს ვიწერდი ხოლმე. მიზეზი კახა ბენდუქიძის დევნა გახდა, რის გამოც ქართული რეფორმების არქიტექტორი საქართველოდან წავიდა და ცოცხალი ვეღარც დაბრუნდა... მაშინდელი მასალებიდან დღეს იმ ფრაგმენტს ვაქვეყნებ, სადაც ენერგეტიკის შესახებ ვისაუბრეთ.


კახა ბენდუქიძე იხსენებს 2004 წლის მაისს და მდგომარეობას, რაც მას საქართველოში დახვდა. ასევე, ენერგეტიკის სფეროში რეფორმების მსვლელობას, მაშინ არსებულ სიტუაციას და საინტერესო მომენტებს.


- 2004 წლის მაისში, როცა საქართველოში ჩამოვედი, აღმოვაჩინე, რომ დენი ძირითადად არ იყო. სასტუმრო „მერიოტში“ გავჩერდი, სადაც ელექტროენერგია გენერატორის წყალობით ჰქონდათ. დედაჩემთან, სახლში რომ მივდიოდი ხოლმე, დენი იქაც გენერატორით და აკუმულატორით იყო. როგორც კი მინისტრი გავხდი, ჩემთვის გასაგები იყო, რომ ენერგეტიკა ერთ-ერთი მთავარი მოსაგვარებელი საკითხი გახლდათ.
- უდენობის გამო მაშინ არც საპროტესტო გამოსვლები იყო იშვიათობა...
- სიტუაცია იყო შემდეგი: დღის განმავლობაში 24 საათის მანძილზე დენი არ იყო არსად, მთავრობის კანცელარიაშიც კი. თბილისს უკეთესად აწვდიდნენ, ვიდრე რეგიონებს; ზოგადად, ქალაქებში ცოტა უკეთესი მომარაგება იყო, ვიდრე სოფლებში. პრემიერ-მინისტრი ენერგომომარაგების თაობაზე ყოველდღე ატარებდა თათბირს..
2004 წლის სექტემბრისთვის სპეციალური ფორმაც კი შეიმუშავეს, „ექსელში“ გაკეთებული ცხრილი იყო ამობეჭდილი, სადაც წითელი და მწვანე ზონები იყო მონიშნული და ქალაქები ჩამოწერილი. წითელი ნიშნავდა, რომ დენი არ იყო, სადაც მწვანე იყო - ის აღნიშნავდა, რომ დღე-ღამის მითითებულ მონაკვეთში ამ ქალაქს თუ სოფელს დენი უნდა მიეღო. ამ ნახაზს რომ შეხედავდით, ჩანდა, რომ მთელ საქართველოში დენი ძირითადად არ იყო.
- ენერგოკრიზისმა ეკონომიკური კოლაფსიც გამოიწვია.
- უდენობამ გამოიწვია საქართველოში უზარმაზარი ეკონომიკური ცვლილებები. მაგალითად, იყო საწარმოები, რომლებსაც კახეთიდან ჩამოჰქონდათ ხე-ტყე, მორები და თბილისში ხერხავდნენ. მერე ამ მასალას იყენებდნენ თბილისშიც და სხვაგანაც. ეს ხომ უაზრობაა? შენ ჩამოგაქვს ნახერხი, იმის ნაცვლად, რომ დახერხო ადგილზე და ჩამოიტანო სუფთა ფიცარი. ნახერხში დაახლოებით 30% მიდის. ყველაფერს რომ თავი დავანებოთ, გამოდის, რომ ტვირთის 30%-ს ტყუილად დაატარებდნენ.
ასევე, იმერეთის რეგიონში ქვის მომპოვებლებს ქვა ქუთაისში ჩაჰქონდათ დასახერხად და დასამუშავებლად.
ასე რატომ ხდებოდა? იმიტომ, რომ დენი არის მსგავსი საქმიანობის მთავარი მამოძრავებელი.  თბილისში დენი არ იყო რეგულარულად, მაგრამ იყო ხოლმე. ანუ, თბილისში შეიძლებოდა ასეთი ბიზნესის აწყობა. იმ სოფელში კი, სადაც ხე-ტყე თუ ქვა მოიპოვება, დენზე წვდომა თითქმის შეუძლებელი იყო და ამიტომ ასეთი სამხერხაო საამქროს გაკეთებას აზრი არ ჰქონდა.
უდენობის გამო ჩემი ახლობლები გურიიდან თბილისში გადმოსახლდნენ. ყველაფერი კარგად ჰქონდათ: სახლი, დიდი, ეზო... მაგრამ, უნდოდათ, რომ შვილებს კომპიუტერი გამოეყენებინათ. მახსოვს, 2002 წელში ხშირად უთქვამთ, „ვერ დაგირეკე, მობილური ტელეფონი დამიჯდა და ვერ დავტენე რომ დამერეკაო“.
- ასეთ სიტუაციაში გენერატორის დენზე ბიზნესის აწყობას შეიძლება აზრი ჰქონდეს?
- ძალიან ძვირი ჯდება. მაშინ რაც იყო დენის საფასური იმასთან შედარებით გენერატორის დენი დაახლოებით 8-ჯერ უფრო ძვირი ჯდებოდა. გარდა იმისა, რომ წარმოების ასე აწყობას დიდი ხარჯი აქვს, დიზელზე გამომუშავებულ დენზე დამზადებული პროდუქცია კონკურენტული აღარ არის.
ძვირი დიზელიდან კუსტარულად დენის წარმოება როგორ შეიძლება უფრო ენერგოეფექტური იყოს, ვიდრე ქარხნული პრინციპით ელექტროენერგიის გამომუშავებაა?
- მარგი ქმედების კოეფიციენტი ძალიან დაბალია.
- ძალიან დაბალია, ვიდრე ჰესის ან თუნდაც თბოელექტროსადგურის შემთხვევაში. დიზელზე მომუშავე გენერატორს სულ სხვა ეკონომიკა აქვს.
- მაშინდელ ენერგოკრიზისს და მთავრობის დამოკიდებულებას დავუბრუნდეთ.
- მახსოვს, 2005 წელი იყო, თებერვლის დასაწყისი. დიდი თათბირი იყო ენერგეტიკაზე და დიდი კამათიც გვქონდა. პრემიერ-მინისტრმა ჟვანიამ იკითხა, რა იქნება იმის დამადასტურებელი, რომ ენერგეტიკის რეფორმა წარმატებულად ჩარტარდაო? მე ვუთხარი, რომ ამის ძალიან მარტივი მაჩვენებელი არსებობს - როცა თქვენ ამ საკითხის შესახებ თათბირებს აღარ ჩაატარებთ-მეთქი. ჟვანიამ მითხრა - როგორ, ეს ხომ შეუძლებელია, ეგ ხომ არასოდეს მოხდება... ეგეთი რა უნდა მოხდეს, რომ ქვეყანაში რეგულარულად არ გაიმართოს თათბირი ენერგეტიკის საკითხებზეო.
პრობლემა იმდენად უზარმაზარი ჩანდა, რომ ჟვანიას არ სჯეროდა მისი გადაჭრის. ნოღაიდელმა უთხრა, რატომ, აი, ხომ აღარ ატარებ გადასახადების შემოსვლაზე ყოველდღიურ თათბირებსო? შევარდნაძის დროსაც და მერეც, ერთხანს, ტარდებოდა ყოველდღე თათბირი: დილით რამდენი შევიდა სახელმწიფო ხაზინაში და ასევე, საღამოს - რამდენი შევიდა.
- რა იყო მთავარი პრობლემა, რაც მაშინ ენერგოკრიზისიდან თავის დაღწევის საშუალებას არ იძლეოდა?
- დღევანდელი გადასახედიდან რაც კარგად ჩანს, მაგრამ მაშინ არ ჩანდა პრობლემა: ეს გახლავთ ტარიფი. დენი იმდენად იაფი ღირდა, რომ ვერ უზრუნველყოფდა წარმოების ხარჯების დაფარვას. მეორე - მომხმარებელი არ იხდიდა. მესამე - არ იყო გამრიცხველიანება და არ არსებობდა ნორმალური მენეჯმენტი.
- ვინც გადამხდელი იყო, დენი იმდენად იაფი ღირდა, დაზოგვას არც არავინ ფიქრობდა.
- ძალიან მცირე ნაწილი იყო, ვინც რატომღაც იხდიდა. მოხმარება ბევრად განსხვავდება დღე-ღამის მიხედვით. დილით მეტია, მერე კლებულობს, საღამოს მატულობს, შუაღამისას ისევ კლებულობს და ასე შემდეგ. ასევეა სეზონების მიხედვით. ყველაზე მაღალი დატვირთვა ენერგოსისტემას 31 დეკემბრის ღამეს ჰქონდა - ახალ წელს ყველა ცდილობდა ბინა გაეჩახჩახებინა. 2007 წელს, როდესაც ელექტროსექტორში რეფორმა უკვე ჩატარებული იყო და დენის პრობლემა მოიხსნა, მოხმარება 31 დეკემბერს იყო უფრო მცირე, ვიდრე დავუშვათ, 2004 წელს, წელიწადის სხვა პერიოდში. იმიტომ, რომ ხალხმა დაიწყო მოხმარებული დენის თვლა და დაზოგვა.
გასაგები იყო, სიტუაციას სჭირდებოდა კარგი შესწავლა. ენერგეტიკის სამინისტრო ძირითადად ენერგოსისტემის რეაბილიტაციით იყო დაკავებული. უზარმაზარი სახელმწიფო ფული ხარჯებოდა რეაბილიტაციაზე და მიდიოდა მსჯელობა, სტრუქტურა როგორ უნდა ყოფილიყო მოწყობილი. დიდი აზრთა სხვადასხვაობა იყო ჩემს გუნდსა და ენერგეტიკის სამინისტროს შორის.
- თქვენ როდიდან ჩაერთეთ ენერგეტიკის სექტორის რეფორმირებაში?
- ძალიან მალევე. მიმაჩნდა, რომ შექმნილი სიტუაციიდან გამოსავლის წამალი რეგულაციების შესუსტება და პრივატიზაციაა. ენერგეტიკის სამინისტროს პოზიცია იყო, რომ პრივატიზაცია არ იყო საჭირო და საერთოდ, რეგულაციები პირიქით, უნდა გამკაცრებულიყო.
- ნიკა გილაურის ხედვა იყო ასეთი?
- კი, გილაურის ხედვა იყო ასეთი: არა, ჯერ არ არის საჭირო, ჯერ მოვიცადოთო და ა.შ.
ასეთი იდეაც კი არსებობდა, რომელიც რომელიღაც კონსულტანტმა შეიმუშავა, რომ  საერთოდ, ყველა ენერგოკომპანია, რაც კი საქართველოშია, დისტრიბუტორი თუ მწარმოებელი, ყველას ჰქონოდა ერთი საბანკო ანგარიში. ანუ, ყველა კომპანიისთვის იქნებოდა ერთი საერთო ანგარიში.
- აზრი რა იყო?
- აზრი ის იყო, რომ „აი, სხვანაირად არ გამოდის“.
გარდა ამისა, იყო ასეთი შეხედულება, თუ გილაური და ხეთაგური გაიხსენებენ თავიანთ სიტყვებს, ეს უნდა აღიარონ, რომ „დენი არ არის საბაზრო პროდუქტი“.
- აბა რა არის?
- ეს არის „წმინდა მომსახურება“. ვინაიდან არ შეიძლება მისი საწყობში შენახვა, ამიტომ, მთლად ჩვეულებრივი პროდუქტი არ არისო. მეუბნებოდნენ, ელასტიურობა არ გააჩნია ფასს და მოთხოვნა-მიწოდების მრუდი არ მოქმედებს, ანუ ფასი რომ გავზარდოთ, მაინც იგივე მოხმარება იქნებაო. ამას ხეთაგური და გილაური მეუბნებოდნენ. არადა, ეს სასაცილოა. ბევრი მომსახურებები არსებობს, რომლის შენახვაც არ შეიძლება. მაგალითად, არემონტებ მანქანას - ამის შენახვა არ შეიძლება. ფულს იხდი და ამ რემონტის პროცესს ვერ შეინახავ. მაგრამ, ამის გამო ეს პროცესი საბაზრო ეკონომიკიდან გამორთული არ არის.
ასეთი დამოკიდებულება და რწმენა ელექტროენერგიასთან დაკავშირებით, მინდა გითხრათ, საკმაოდ გავრცელებულია. მსოფლიოშიც არის ხალხი, ვინც ამბობს, რომ დენი ჩვეულებრივი პროდუქტი არ არის და ათას სისულელეს მოაყოლებენ ხოლმე. თან, პრობლემა რატომ იყო: არსებობდა დამოუკიდებელი მარეგულირებელი კომისია, რომელსაც კიდევ უფრო უცნაური შეხედულება ჰქონდა - ის საერთოდ საბაზრო ეკონომიკის მიღმა იყო და არ სჯეროდა საბაზრო პრინციპების არსებობა.
დასაწყისშივე, 2004 წელს მე შევქმენი პატარა ჯგუფი. ეკონომიკის მინისტრი რომ გავხდი, სამინისტროში დამხვდა საჯარო სამართლის იურიდიული პირი „სერმა“, მსოფლიო ბანკის პროექტი იყო, რომელიც მუშაობდა საწარმოების რესტრუქტურიზაციაზე. საკმაოდ სოლიდური პროექტი იყო იმ მხრივ, რომ ძალიან დიდი ფული  - 15 მილიონი დახარჯა. თუმცა, ამ თანხის სანაცვლო არაფერი მიუღია... მე მინდოდა ამ პროექტის დახურვა. დახურვა არ გამოვიდა და ამიტომ გადავწყვიტე ეს პროექტი სარგებლისათვის გამომეყენებინა. „სერმას“ 5 თანამშრომლისგან შევქმენი ჯგუფი, რომელიც მუშაობდა ენერგეტიკის სექტორზე, მის აღწერაზე, რა მდგომარეობაა, ფინანსური ნაკადების შესწავლაზე და ა.შ. ჯგუფი აგროვებდა ყველა მონაცემს, ყველა ფინანსურ და სტრუქტურულ ინფორმაციას, საკანომდებლოს და ა.შ.
- ამ დროს თქვენ ისევ ეკონომიკის მინისტრი იყავით?
- ეკონომიკის სამინისტროდან უკვე წამოსული ვიყავი და გავხდი რეფორმების კოორდინაციის სახელმწიფო მინისტრი. პოზიციის ამ ცვლილებამ უფრო გააიოლა ჩემი საქმიანობა. მე შემეძლო ყველა რეფორმაში ჩართვა.
ცხადია, ენერგეტიკის რეფორმაში ძალიან დიდი როლი ითამაშა იმ სახელმწიფო აქტივობამ, რომელიც იყო ენერგეტიკის სამინისტროს მიერ წარმართული. მაგრამ საბოლოო ჯამში, წარმატებული რეფორმა, რომელიც ჩატარდა, იყო დიდი დისკუსიების შედეგი. უნდა ითქვას, მაშინდელი პრემიერ-მინისტრის ზურაბ ნოღაიდელის სასახელოდ, რომ აქტიურად იყენებდა ჩვენს ჯგუფს, როგორც „მეორე აზრს“, second opinion - რასაც ჰქვია ინგლისურად. ბევრი რამე ამ რეფორმაში სწორედ ჩვენი ჯგუფის შეთავაზებული იყო.
- უშუალოდ, თქვენი ჯგუფის საქმიანობა როგორ დაიწყო და გაგრძელდა?
- თუ არ ვცდები, პრემიერ-მინისტრი უკვე ზურაბ ნოღაიდელი იყო... ენერგეტიკის რეფორმა რომ არ ყოფილიყო მხოლოდ ენერგეტიკის სამინისტროს სივრცეში ჩაკეტილი, მე შევთავაზე ნოღაიდელს, რომ შექმნილიყო ენერგეტიკის თემაზე მომუშავე ჯგუფი, კომისია - რომლის თავმჯდომარეც იყო ნოღაიდელი. ჯგუფში შედიოდა ნიკა გილაური, ალეკო ხეთაგური, ფინანსთა მინისტრი, მე, გიორგი თავაძე და კიდევ რამდენიმე ადამიანი...
რამდენიმე მნიშვნელოვანი მომენტი იყო, რამაც გამოიწვია საბოლოო ჯამში ენერგოსისტემის გაჯანსაღება. ერთი მიზეზი ცხადია, იყო მასობრივი სახელმწიფო ინვესტიციები. ეს იყო რამდენიმე ასეული მილიონი ლარი ყოველწლიურად, რომელიც მოხმარდა ენგურჰესის და ცალკეული ჰესების რეაბილიტაციას.
მეორე ფაქტორი იყო, რომ ჩვენ გავზარდეთ ტარიფები. ამ იდეას ალეკო ხეთაგური ძალიან მარტივად დაეთანხმა, იმიტომ რომ გასაგები იყო, ტარიფების გაზრდა ენერგოსისტემის მდგრადობის საწინდარი იქნებოდა. მოხმარება მცირდება, შემოსავალი იზრდება და სისტემაში ჩნდება ფული, რომელიც მისი მდგრადობის გაზრდის მიზნით შეიძლება მოიხმარო.
მესამე ნაწილი იყო, რომ ჩვენ უარი განვაცხადეთ არსებულ რეგულაციურ მოდელზე: რეფორმამდე არ შეიძლებოდა ერთი და იგივე პირი ყოფილიყო ელექტროენერგიის  მწარმოებელიც და დისტრიბუტორიც; ასევე აუცილებელად უნდა ყოფილიყო ე.წ. საბითუმო ენერგობაზარი. ეს საბითუმო ბაზარი იყო შავი ხვრელი. „თელასი“ თავისი გენერაციის ობიექტებიდან ჰყიდდა საბითუმო ბაზარს და მერე ამ საბითუმო ბაზრიდან უკან ყიდულობდა დენს. ამის შემდეგ ანაწილებდა. ეს სქემა მოვსპეთ. შესაძლებელი გახდა, რომ მწარმოებელს თავისი გამომუშავებული ელექტროენერგია თვითონ გაეყიდა. ამ საკითხზეც იყო ბევრი კამათი და ბრძოლა.
მეოთხე ნაწილი: ძალიან მნიშვნელოვანი იყო პრივატიზაცია, როცა ენერგოსისტემაში რამდენიმე მსხვილი კერძო მესაკუთრე ჩამოყალიბდა. მათ საშუალება მიეცათ, ყოფილიყვნენ ვერტიკალურად ინტეგრირებული და საკუთარი გამომუშავებული დენი თავად გაეყიდათ. ვერტიკალური ინტეგრაცია შეიძლება თუ არა - ძალიან საკამათო საკითხია მსოფლიოშიც კი. ვეროკავშირში ასეთი სქემა მიუღებელია. ენერგოკომპანიების მოწყობა უნდა იყოს დაყოფილი. შევარდნაძის დროს ჩატარებული რეფორმა ასეთივე სქემას ითვალისწინებდა. თუმცა, კარგად ჩანდა, რომ იგივე სქემა ჩვენთან არ მუშაობდა.
კიდევ ერთი კომპონენტი იყო საფასურის გადახდის დისციპლინა. ამაში ძალიან დიდი როლი ითამაშეს სამართალდამცავებმა. ფაქტობრივად, რეფორმის ეგ ნაწილი სამართალდამცავი სტრუქტურების და პროკურატურის მიერ ჩატარდა. ხალხში ჩამოყალიბებული იყო ჩვევა, რომ მოხმარებული დენის სანაცვლოდ ფული არ გადაეხადათ, მოეპარათ, აჯანყებულიყვნენ, როცა გადაუხდელობის გამო დენს გაუთიშავდნენ და ა.შ. ცხადი იყო, რომ რეფორმის ამ ნაწილში მკაცრი ღონისძიებების გარეშე არაფერი გამოვიდოდა. შინაგან საქმეთა მინისტრ ვანო მერაბიშვილის და გენერალური პროკურორის - ზურაბ ადეიშვილის ძალიან დიდი დამსახურებაა, რომ რეფორმის ეს ნაწილი კარგად ჩატარდა.
- ტარიფების გაზრდა საკმაოდ მტკივნეულად აღიქვა მომხმარებელმა, თუმცა, აშკარაა შედეგი მოიტანა.
- იყო გავრცელებული აზრი, რომ ხალხს ფული არა აქვს და უფულობის გამო დენს ვერ იყიდის. თან მიაჩნდათ, რომ დენი ისეთი პირველადი მოხმარების საგანია, რომელიც აუცილებლად იაფი უნდა ყოფილიყო. მაშინ აღმოვაჩინე, რომ საქართველოს მოსახლეობა, მინიმუმ 2 რაღაცაზე: მასობრივი მოხმარების საგანზე ხარჯავდა უფრო მეტ ფულს, ვიდრე დენზე. ეს იყო სიგარეტი და მობილური ტელეფონები.
მობილურების მომსახურების, ასევე სიგარეტის გაყიდვა იყო უფრო მეტი, ვიდრე დენის. მაგრამ, თუ შენ შეგიძლია რომ არ გადაიხადო - რატომ გადაიხდი?
გეტყვით კარგ მაგალითს, რატომ იყო ტარიფის გაზრდა მნიშვნელოვანი. სტრუქტურა იყო ასეთი: თბილისის დისტრიბუცია „თელასს“ ეკუთვნოდა, თბილისის გარეთ დისტრიბუციას გაერთიანებული სადისტრიბუციო კომპანია „იუდისი“ ახორციელებდა. აჭარაში და კახეთში ადგილობრივი სადისტრიბუციო კომპანიები იყვნენ.
„იუდისი“ ფაქტობრივად გაკოტრებული იყო და მას მართავდა ამერიკული „პიეი კონსალტინგი“, რომელსაც „იუესაიდი“ უხდიდა ფულს. „პიეი კონსალტინგს“ რეფორმირების არავითარი ინტერესესი არ ჰქონდა. მათი ხეირი იყო, რაც შეიძლება დიდხანს ყოფილიყვნენ და ჰქონოდათ გარანტირებული შემოსავალი.
- უცხოური ორგანიზაცია რეფორმას აფერხებდა?
- ჩემი აზრით, ბევრმა უცხოურმა ორგანიზაციამ და კომპანიამ საკმაოდ უარყოფითი როლი შეასრულა ენერგეტიკული რეფორმის წინააღმდეგ. მსოფლიო ბანკი იყო ძალიან სკეპტიკურად განწყობილი, KFW კი რიგ შემთხვევებში უბრალოდ, წინააღმდეგი იყო, „იბიარდი“ არ იყო მხარდამჭერი. იდეაში, უცხოელების მხრიდან რეფორმა მხარდაჭერილი თითქმის არ ყოფილა. ადგილობრივი ენერგეტიკოსების ნაწილიც წინააღმდეგი იყვნენ. ერთხელ მახსოვს, ჩემთან იყო მოსული ელიზბარ ერისთავი, რომელიც მაშინ სემეკის ხელმძღვანელი იყო. ჭკუა მარიგა. მერე მეც ვუთხარი რა პოზიციაც მქონდა ამ რეფორმასთან დაკავშირებით. ბოლოს ადგა, რიხიანად მითხრა: თქვენ დაღუპავთ ენერგოსისტემას! და წავიდა ამაყად თავაწეული.
- ხელისუფლებაში და თქვენ ჯგუფს შორის, რეფორმირებისას მთავარი წინააღმდეგობა რა საკითხებზე იყო?
- „ბრძოლა“ ძირითადად ორი იდეის ირგვლივ მიდიოდა: ან მეტი ცენტრალიზაცია სისტემაში, ან მეტი თავისუფლება და კერძო ინტერესი.
მაგალითად, იყო იდეები, რომ ელექტროენერგეტიკაში ჩართულ ყველა მონაწილეს ერთი საერთო საბანკო ანგარიში უნდა ჰქონოდათ, თითქმის სამხედრო რეჟიმის მსგავსი სტრუქტურის დამყარებაზე იყო ლაპარაკი. ასევე, იყო მოსაზრება, რომ ენერგოსისტემის ობიექტების გაკოტრება შეუძლებელი ყოფილიყო და სხვა რეჟიმში გადასულიყო...
ფაქტობრივად, ენერგოსისტემა ეკონომიკური საქმიანობიდან ამოღებული უნდა ყოფილიყო. არადა, ეს ჩვეულებრივი ბიზნესია. მოგების მიღების მიზნით არავითარი განსხვავება არ არის დენის ბიზნესია, პურის ბიზნესი თუ ტანსაცმლის კერვის... გასაგებია, რომ ყველა ბიზნესს თავისი სპეციფიკა აქვს, მაგრამ ეკონომიკის კანონები ყველასთვის საერთოა.
რეფორმის დროს მეც რაღაც მეშლებოდა, უშეცდომო არც მე ვარ. მაგალითად, მიმაჩნდა, რომ საფასურის ამოღების მოწესრიგება უფრო რთული იქნებოდა და უფრო სკეპტიკურად ვიყავი განწყობილი გამრიცხველიანების მიმართ. თუმცა, გამრიცხველიანების ზოგიერთი მოდელი, რომელიც დონორების მეშვეობით იყო შემუშავებული, იყო აბსურდული. მაგალითად, ერთი მოდელი იყო, რომელის განხორციელებაც 250 მილიონი დოლარი დოლარი ჯდებოდა და თითოეულ მრიცხველს უნდა ჰქონოდა თავისი „ჯიესემ“ მოდული. მრიცხველში იქნებოდა ტელეფონის სიმ-ბარათის მსგავსად და უნდა ყოფილიყო უზარმაზარი ცენტრალიზებული გამოყოფილი ცენტრი თბილისში და თითოეულ მრიცხველს უნდა გადმოეცა ინფორმაცია ყოველ ნახევარ საათში მოხმარებული დენის შესახებ. თითქმის მილიონ მრიცხველს საქართველოში, ყოველ ნახევარ საათში უნდა გადმოეცა ინფორმაცია მოხმარების დინამიკაზე. საქმე ის არის, რომ ეს ჯდებოდა 250 მილიონი დოლარი და საქართველოში მოხმარებული დენის ღირებულება მაშინდელი ტარიფებით იყო ამ თანხის ძალიან მცირე ნაწილი.
- რაც შეეხება იმ ორ მიდგომას, რაზეც კამათობდით: ყოფილიყო ან მეტი ცენტრალიზაცია, ან მეტი თავისუფლება?
- რატომ არ მუშაობდა საქართველოში ვერტიკალური სეპარაცია და გაყოფა რატომ არის მავნებლობა: ევროპაშიც ზოგან აკრძალეს ვერტიკალური ინტეგრაცია და ზოგიერთ რეგიონებში პრობლემები აქვთ. სადისტრიბუციო კომპანიები კოტრდებიან. საქმე ის გახლავთ, რომ ელექტროენერგიის მწარმოებლისა და გამანაწილებლის ხარჯების სტრუქტურა არის ძალიან განსხვავებული. განსაკუთრებით მაშინ, თუ ეს მწარმოებელი ჰიდროელექტროსადგურია. მისი ხარჯების ძირითადი ნაწილი არის ამორტიზაცია. თავიდან, ერთხელ არის ჩადებული კაპიტალი და ათეულობით წლის განმავლობაში ცვდება. ამიტომ, გამომუშავებული დენის ტარიფიდან მიმდინარე ხარჯის დაფარვას - ხელფასებს და ტექნიკურ საშუალებებს ძალიან მცირე ნაწილი ხმარდება. სადისტრიბუციო კომპანიაში მთავარი ხარჯი არის ნაყიდი დენი. კაპიტალური ხარჯები ბევრად ნაკლები აქვთ. ამიტომ, თუ ჰიდროელექტროსადგურმა შემოსავალი არ მიიღო, მომენტალურად არაფერი მოუვა. რაღაც პერიოდი თუ გაგრძელდა შემოსავლის მიუღებლობა, მერე შეიძლება რემონტის პრობლემა შეექმნას. ასე რომ, ჰესის მუშაობისთვის მცირე შემოსავალიც საკმარისია, რომ ფუნქციონირება გააგრძელოს. ამიტომ, ჩნდება ილუზია, რომ ჰესებს ფული არ სჭირდებათ. რომ არ გადაუხადო, არც არაფერი არ მოხდება და ასეც იყო ხოლმე. ადმინისტრაციულად ისე იყო მოწყობილი, რომ დენის საფასურს არ უხდიდნენ, მაგრამ აიძულებდნენ დენი მაინც გამომემუშავებინა და გაეყიდა. თან, თუ არ უხდიან, ენერგოსისტემა დენს ხომ ვერ შეინახავს? მაინც უნდა გაყიდოს, ვიღაცას მიაწოდოს. ბოლო-ბოლო კაშხალი ხომ უნდა უნდა დაცალოს წყალდიდობა რომ არ მოხდეს.... ამიტომ, იძულებულია ჰესი ამუშაოს, უნდა თუ არა, დენი გაყიდოს. თან, ფულს არ უხდიან. სადგურს არაფერი ემართება, მაგრამ გროვდება პრობლემები.
სადისტრიბუციო კომპანიამ კი თუ ფული ვერ შეაგროვა, დენის ფულს ვერ გადაიხდის და მაშინვე უნდა გაჩერდეს. ანუ, იმდენად განსხვავებულად არის მოწყობილი, რომ თუ ქვეყანაში 100%-იანთან მიახლოებული არ არის დენის საფასურის ამოღება, სადისტრიბუციო კომპანია კოტრდება - ვალი უგროვდებათ და შემოსავალი არა აქვთ. ჰყავთ დებიტორები, რომლებიც ვერასოდეს ვერ გადაუხდიან.
ზოგადად ვერტიკალური ინტეგრაციის მოტრფიალე არ ვარ, მაგრამ ამ შემთხვევაში თვითონ თუ ვარ დაინტერესებული, რომ ამოვიღო ფული, მხოლოდ მაშინ მექნება სრულფასოვანი მუშაობის საშუალება.
- დენის უფრო დაბალი ტარიფის შენარჩუნება გამორიცხავდა ელექტროსექტორის მდგრადობას?
- ტარიფების გაზრდა, მათ შორის გენერაციის ტარიფების - იყო ძალიან მნიშვნელოვანი. 2004 წლამდე ტარიფები სასაცილო იყო. ითვლიდნენ რაღაც ფორმულით, რასაც რეალობასთან არაფერი აკავშირებდა.
ტარიფები იმდენად მცირე იყო, რომ საქმე აბსურდამდე მიდიოდა. მახსოვს, ერთ კაცს ჰქონდა პატარა ელექტროსადგური. წელიწადში რამდენიმე ათეული ათასი დოლარის დენს აწარმოებდა. სადგურს 2 პატარა ტურბინა ჰქონდა. ერთი ტურბინა გაუფუჭდა და ეს კაცი გახარებული იყო: რაც ნაკლებად იმუშავებს, მით უფრო ნაკლები წაგება მექნებაო. ეს ხომ ნიშნავს, რომ სისტემა არაეფექტურია? უხაროდა, რომ საწარმო გაუფუჭდა და წარმოება გაუნახევრდა.
- ეს მცირე ჰესი ქსელში იყო ჩართული?
- კი. ვალდებულება ჰქონდა, რომ დენი მიეწოდებინა. მაგრამ, ისეთი ტარიფი ჰქონდა დადგენილი, რომ არ უღირდა. თანაც, მიწოდებული დენისთვის თითქმის არც არაფერს უხდიდნენ. საგადასახადო მოდიოდა და აჯარიმებდნენ, რადგან დენის მიწოდებაზე განსაზღვრული ვალდებულება სრულყოფილად არ ჰქონდა შესრულებული. თავისით ვერ აჩერებდა - დივერსიად ჩაუთვლიდნენ და დააჯარიმებდნენ. რომ გაუფუჭდა - ამოისუნთქა კაცმა.
- რეფორმებზე მომუშავე გუნდი რამდენად თავისუფალი და დამოუკიდებელი იყო; პრეზიდენტი თუ იყო ჩართული ამ საქმეში?
- პრეზიდენტი არ ერეოდა, პრემიერი ზურაბ ნოღაიდელი აქტიურად იყო ჩართული. ზურაბ ჟვანიას ამის დრო არც ჰქონდა ხოლმე. მაშინ ლაპარაკი იყო სიტუაციის არ გაუარესებაზე. ჟვანიას დროს სისტემა ისეთ მდგომარეობაში იყო, უცბად გაუმჯობესების შანსი არ არსებობდა. ნოღაიდელის დროს უკვე საშუალება გაჩნდა სისტემა როგორ გაგვეუმჯობესებინა. ნოღაიდელი ასევე აქტიურად იყო ჩართული პრივატიზაციაშიც.
პრეზიდენტთან მხოლოდ ზოგად პოლიტიკურ საკითხებზე იყო ლაპარაკი - „ასე რომ გავაკეთოთ, პრობლემა ხომ არ იქნება“. ამ საკითხებზე ძირითადად ნოღაიდელი ლაპარაკობდა და არა რეფორმებზე მომუშავე ჯგუფი ან ჯგუფის წევრები.
- მას შემდეგ, რაც ნოღაიდელი ხელისუფლებიდან წავიდა და სააკაშვილის მთავრობას ოპოზიციაში ჩაუდგა, პრეზიდენტის მიმართ წყენა გამოხატა. მიხეილ სააკაშვილმა ერთ-ერთი გამოსვლისას განათებულ ნათურას „გილაურის ნათურა“ უწოდა. ნოღაიდელის თქმით, ენერგეტიკაში რეფორმა მისი დამსახურება იყო და არა ნიკა გილაურის.
- საბოლოო ჯამში, რეფორმა მთლიანი მთავრობის გაკეთებულია. გილაური კი იყო მინისტრი, მაგრამ ისიც ფაქტია, რომ ნოღაიდელი მთავრობის მეთაური გახლდათ. როგორ არის იცით? მე რომ ვთქვა ჩემი გაკეთებულიაო, ქეთი ქინქლაძემ, რომელიც ჩემს ჯგუფში იყო,  რომ თქვას - კი მაგრამ, მე არაფერი მიკეთებიაო? ცხადია, ეს არის ბევრი ადამიანის ერთობლივი შემოქმედება. წარმატებული რეფორმა მრავალი დიდი კამათის შედეგია. რეფორმებში სრული დატვირთვით ჩართული იყო მინისტრი ნიკა გილაური და მისი მოადგილე ალეკო ხეთაგური. სამინისტროს ეგენი წარმოადგენდნენ. ზურაბ ნოღაიდელი, ასევე მე - ენერგეტიკის რეფორმაში ჩართული ვიყავით დროის გარკვეული ნაწილი, რადგან პარალელურად სხვა ბევრ რეფორმაზეც ვმუშაობდით.
თუ მე მკითხავენ, „გილაურის ნათურას“ ნამდვილად არ ვუწოდებდი. კომისიამ, სადაც დისკუსია მიმდინარეობდა და სადაც ფორმატი ყალიბდებოდა, ძალიან დიდი როლი ითამაშა. ეს არის მთავრობის ერთობლივი მოქმედების შედეგი. იგივე პრივატიზაცია, რაც ენერგეტიკის ობიექტებზე ჩატარდა, ირაკლი ჩოგოვაძის გარეშე, რომელიც ეკონომიკის სამინისტროს წარმოადგენდა, მის გარეშე შეიძლება კარგად არ ჩატარებულიყო. იგივე გადახდების პრობლემა ვერ მოგვარდებოდა და ცხადია, რეფორმა ჩავარდებოდა, რომ არა ზურაბ ადეიშვილის და ვანო მერაბიშვილის სწორი მუშაობა.
მაგალითად, რომელიმე სოფელში თუ არ იხდიდნენ საფასურს და დენს იპარავდნენ, ადგილზე რომ არ მისულიყვნენ სამართალდამცავები და ეს ამბავი არ აღეკვეთათ - შორიდან ვერც ენერგეტიკის სამინისტრო უშველიდა რამეს და ვერც მინისტრი.
ძალიან საინტერესო შემთხვევა იყო აზერბაიჯანის საზღვართან მდებარე სოფელ ლემშვენიერაში. სოფელში ჩამოსახლებული სვანები ცხოვრობენ, რომლებმაც საოცარი ტექნიკური ნიჭი გამოიჩინეს და შეძლეს მაღალი წნევის გაზსადენის გაბურღვა, მერე მილის მიდუღება და გაზის იქიდან გადმოქაჩვა. გაზს მოიხმარდნენ და ფულს არ იხდიდნენ. მეტსაც გეტყვით, გაზსადენი გაიყვანეს მეზობელ სოფლებში და იმათ ახდევინებდნენ ფულს და ჯიბეში იდებდნენ. 2004 წელს მანდ რამდენჯერმე გაგზავნეს პოლიციელთა რაზმი, რომელთაც ვერაფერი გააწყვეს. ბოლოს მერაბიშვილის და ადეიშვილის უწყებები ჩაერია და ისე აღმოფხვრა გაზის დატაცება.
ასევე, სვანეთში იყო ერთი კაცი, რომელიც მაღალი ძაბვის გადამცემ ხაზებს ავტომატით წყვეტდა ხოლმე. შევარდნაძის მთავრობას აშანტაჟებდა, რომ თუ არ უნდოდათ ხაზი დაეზიანებინა, ფული უნდა გადაეხადათ. სხვათა შორის შევარდნაძის ძალიან სასაცილო ბრძანებულებაა მაგასთან დაკავშირებით. დაახლოებით ასეთი შინაარსის: ეთხოვოს ამ სახელის და გვარის კაცს, შეწყვიტოს სროლა და გადამცემი ხაზის დაზიანება. ზედამხედველობა დაევალოს ენერგეტიკის მინისტრ მირცხულავას.  
- მახსოვს, რთული იყო ყაზბეგის რაიონში გაზის მოხმარების შეზღუდვა.
- ყაზბეგის რაიონში არ იყო საქმე მარტივად. საქართველოში არსებობს „მთის კანონი“. აწესრიგებს მაღალმთიან რეგიონებში მაცხოვრებელთა უფლებებს და პრივილეგიებს. პირველად რომ გავიგე ამ კანონის შესახებ, ვიფიქრე, რომ ლაპარაკია ადათზე. არადა, კოდექსში ყოფილა ჩაწერილი. მაღალმთიანი რეგიონის მოსახლეობისთვის შეღავათებია განსაზღვრული. ყაზბეგის მოსახლეობა თვლიდა, რომ მათ უფასოდ ეკუთვნით გაზი. იყო სამიათასამდე ოჯახი და თითქმის ყველა ოჯახს ჰგონდა სათბური. სამი ათას სათბურს ათბობდნენ გაზით. მოჰყავდათ კიტრი და პომიდორი. შემდეგ, ვლადიკავკაზში ჰყიდდნენ. წლის მანძილზე ხუთი მილიონი ლარის ღირებულების გაზს წვავდნენ და 3 მილიონის ღირებულების კიტრს და პომიდორს ჰყიდდნენ. აბსოლუტურად უაზრო საქმიანობა იყო, მაგრამ, რადგან გაზში კაპიკს არ იხდიდნენ, თითქმის ხარჯი არ ჰქონდათ. ადვილი მისახვედრია, რომ ტკბილი მუსაიფით და „კაი, ბიჭებო, ასე არ შეიძლება“ - არაფერი გამოვიდოდა.
მთავრობისთვის ყოველთვის დისკომფორტული იყო ამ საქმის განხილვა. როცა მთავრობის სხდომა იწყებოდა, ერთი საკითხი აუცილებლად „ყაზბეგი გაზს“ შეეხებოდა ხოლმე. ყოველწლიურად, 5, ზოგჯერ 7 მილიონი ლარის გაზი ქრებოდა საქართველოში - იწვებოდა ყაზბეგში. ეს მოხმარებული გაზის საფასური ვალად ედებოდა გაზის კომპანიას. გაზი რუსეთიდან შემოდიოდა და ვიღაცას უნდა გადაეხადა. დიდი კამათი და ჩხუბი იყო ხოლმე მთავრობის სხდომებზე. ენერგეტიკის სამინისტროს არ უნდოდა შარი და თავის ტკივილი. ყაზბეგში რომ სამინისტროდან ვინმე მისულიყო და გაზის მოხმარება აეკრძალა - მარტივად შეიძლებოდა მოეკლათ კიდეც.
- საბოლოოდ, ხელისუფლებამ შეძლო და ყაზბეგელებს სათბურები დააშლევინა. რთული იყო პრობლემის მოგვარება?
- წინააღმდეგობა დიდი იყო, როგორც ხელისუფლების ზოგიერთი წევრისგან, ასევე პარლამენტს მიღმა მყოფი ადამიანებისგან. „კი, მაგრამ, ცოდვა არ არის ეს ხალხი?“, „თქვენ გინდათ ყაზბეგი ხალხის გარეშე დარჩეს?“... თან, მაშინ ყაზბეგელების ნაწილი გამოდიოდა და ხელისუფლების დაშანტაჟებას ცდილობდა - რუსეთის მოქალაქეები გავხდებითო. შეიძლება ერთი მიზეზი გაზის საკითხის გადაჭრაც იყო, როს გამოც „ნაციონალურ მოძრაობას“ ყაზბეგში არასდროს გაუმარჯვია...
საბოლოო ჯამში ასეთ იდეაზე შევჯერდით - მთავრობამ ყაზბეგელებისგან სათბურები გამოისყიდა. დაშალეს, მასალაც მათი იყო და მიღებული ფულით შეეძლოთ სათბურის გარდა რაც გაუხარდებოდათ, ის გაეკეთებინათ. ზოგმა „გესტ-ჰაუსი“ ააშენა, ზოგმა ცხვარი იყიდა... ვისაც სათბურის ქონა სურდა, მათ არავინ ზღუდავდა მარნეულში ან ბარში, სხვაგან გაეკეთებინათ - სადაც სათბურის მუშაობას აზრი აქვს.
რატომ მოხდა, რომ დაშლილი სათბურის სანაცვლოდ მიღებული ფულით ისევ სათბურები არ გააკეთეს? იმიტომ, რომ პოლიციამ გასაგებად აუხსნა, არ დაუშვებდნენ ყაზბეგში სათბურების ხელახლა აშენებას.
- ისეთი ვინმე რომ ყოფილიყო, ვინც საკუთარ სათბურში მოხმარებული გაზის საფასურის გადახდაზე თანახმა იქნებოდა?
- გამორიცხულია ყაზბეგში სათბურის  მუშაობას აზრი ჰქონდეს. მანდ სუპერ-ეფექტური სათბურიც რომ გააკეთო, მაშინაც კი არ ექნება აზრი: ძალიან ბევრი საწვავი სჭირდება გათბობას. ვისაც სათბურის ბიზნესი აინტერესებს, მარნეულში ან ბარში, თბილ ადგილას გააკეთებს. რატომ უნდა აწარმოოს ყაზბეგში, სადაც თითქმის მთელი წელი სიცივეებია? თან, რადგან გაზი მუქთად ჰქონდათ, მის დაზოგვას არავინ ფიქრობდა. მაგალითად, მოვიდა თოვლი  და დაადო სათბურის სახურავზე. რადგან სახურავი შუშის არის, თოვლს ჩამოხვეტა სჭირდება, რომ სიმძიმემ შუშა არ ჩაამტვრიოს. ყაზბეგელები თოვლის ჩამოხვეტის ნაცვლად, სათბურში გათბობას მოუმატებდნენ და ისე ადნობდნენ თოვლს. სათბურს თუ 1-2 ფანჯარა გაუტყდებოდა ეგეც არ იყო პრობლემა - კიდევ მეტად გააღებდნენ გაზის ონკანს და მეტი სითბოს ხარჯზე აანაზღაურებდნენ იმ გატეხილი ფანჯრიდან შემოსულ სიცივეს. 2-3 შუშა გატეხილი ჰქონდათ ხოლმე და ვითომც არაფერი. გაზის მოხმარების ზრდით არეგულირებდნენ.
ასე იკარგებოდა ყოველწლიურად 5-7 მილიონი ლარის ღირებულების გაზი, რაც დაახლოებით მეხუთედი იყო, რასაც მთელი თბილისი მოიხმარდა.
ნოღაიდელმა ძალიან დიდი როლი ითამაშა ენერგეტიკის სექტორის რეფორმაში. ბევრი რამე გააკეთა და გადაწყვეტილების მიღება არ უჭირდა. ენერგეტიკის სამინისტროს ბევრი სულელური იდეა ჰქონდა, მაგალითად, უკვე გითხარით ერთი საბანკო ანგარიში ჰქონოდა ყველა ენერგოკომპანიას, უფრო მეტად ყოფილიყო სახელმწიფოს როლი მთელ სექტორში წარმოდგენილი, მეტი რეგულაციები შემოგვეღო... ამ იდეებს ნოღაიდელი არ დათანხმდა.
- რადგან მრავალ რეფორმაზე მუშაობდით და მნიშვნელოვან გავლენას ახდენდით მთავრობის გადაწყვეტილებებზე - თქვენ რატომ არ დაგნიშნათ პრემიერ-მინისტრად მიხეილ სააკაშვილმა?
- რას ლაპარაკობთ, მე ვინ გამიშვებდა პრემიერ-მინისტრად? რთული ხასიათი მაქვს. რაღაც სისულელე რომ დამავალონ - არ გავაკეთებ.
მეტსაც გეტყვით, რამდენჯერმე ვუთხარი მიშას, ვხედავდი, არასწორი რაღაცები კეთდებოდა და ვთავაზობდი ფინანსთა მინისტრად დავენიშნე. იმიტომ რომ ფინანსთა მინისტრსაც შეუძლია რეფორმები ჩაატაროს. ასევე ვუთხარი, რომ ჯანდაცვის მინისტრი გავხდები და სამინისტროში შექმნილ პრობლემებს მივხედავ, დაწყებულ საქმეს ბოლომდე მივიყვან-მეთქი. ჯანდაცვის სამინისტრო რაღაც მომენტში გახდა უუნარო, რომ რამე გაეკეთებინა. ვერ მუშაობდა ეფექტურად ბიუროკრატიული სისტემა...
მე ყველა რეფორმაში ვმონაწილეობდი. ვაკრიტიკებდი და ვეწინააღმდეგებოდი, რომ რაღაც სისულელე არ გაეკეთებინათ. მაგრამ როგორც ადამიანი, რომელსაც მანდატი უნდა აეღო და რას გააკეთებდა - თავად გადაეწყვიტა, როგორც ჩანს, კომფორტს არ ქმნიდა. თან, ბევრი საკითხი იყო, რაზეც ჩვენ განსხვავებული შეხედულებები გვქონდა. რაღაცაში მე ჩემი შეხედულება გავიტანე, უბრალოდ, გავიტანე გუნდის შიდაპოლიტიკური კაპიტალის ხარჯზე. მაგალითად, რომ არ შეიძლება იმ ხალხის განადგურება და დასჯა, ვინც შევარდნაძის მმართველობისას ფული გააკეთა.
შურისძიება არ არის მთავრობის საქმე. მითუმეტეს, ცენტრალიზებულად დადგეს და ყველა დასაჯოს. 2004 წლის სექტემბერში, ლადო პაპავას, რომელიც მაშინ პარლამენტის წევრი იყო „ნაციონალური მოძრაობის“ სიით და ნინო ბურჯანაძის გუნდს წარმოადგენდა, ვკითხე:
- რატომ მაკრიტიკებთ, ბატონო ლადო, გამოდიხართ და ამბობთ, რომ ბენდუქიძე ამას აფუჭებს, ასე და ასე.
- იმიტომ რომ თქვენ ახდენთ შევარდნაძისდროინდელი ეკონომიკური დანაშაულების ლეგალიზაციასო.
მე ვუთხარი, თქვენ შევარდნაძის მთავრობაში 6 წელი ეკონომიკის მინისტრი იყავით და მე ვახდენ ლეგალიზაციას? ჩვენ კი ვიყავით მთავრობაში, მაგრამ ჩვენ მას ვებრძოდითო.

ჩემთვის გაუგებარია, იყო მთავრობაში და მთავრობის მეთაურს ებრძოდე...



Friday, July 7, 2017

რა აზრი აქვს საოკუპაციო ხაზის გადმოწევის გაპროტესტებას

რუსების ოკუპირებული მიწა
რუსების გამოგონილი საზღვრები


წუხელ ვუყურე ვიდეოს, სადაც ჩანს, რომ ბოლო 4-5 წელიწადში რუსებმა საქართველოს ტერიტორიაზე ახალი სამხედრო ბაზები მოიწყვეს და ყოველდღიურად სულ უფრო მყარად იდგამენ ფესვებს. გუშინდელს მერე უსუსურობის განცდიდან ვერ გამოვედი... მსგავსი განცდა არ მქონია 2008 წლის აგვისტოს დღეებში - როცა რუსები ჯერ კიდევ ფოთში იყვნენ და გორიდან გასვლასაც არ ჩქარობდნენ. მთავარი ხომ მომავლის იმედია და მაშინ ეტყობა ეგ იმედი მქონდა. მახსოვს, ყველა დონეზე დაახლოებით ასეთი მოწოდებები ისმოდა: „რუსულმა სამხედრო შენაერთებმა უნდა დატოვონ საქართველოს ტერიტორია და დაუბრუნდნენ იმ მდგომარეობას, რაც 2008 წლის 7 აგვისტომდე ჰქონდათ“. ისიც მახსოვს, რომ რუსებს არცთუ სასიამოვნო სიტუაციაში უწევდათ ხოლმე თავის მართლება და პაწაწინა საქართველოს მხრიდან მუდმივი ძახილი - „რუსეთი ოკუპანტია!“ სხვა თუ არაფერი, საერთაშორისო დონის შეხვედრებზე დისკომფორტს ნადვილად უქმნიდათ. ისიც მახსოვს, რომ დასავლეთი ლამის იძულებული იყო, საქართველოში რუსული სამხედრო ძალების ყოფნა მაღალ დონეზე გაეპროტესტებინა და „6 პუნქტიანი გეგმის“ შესრულებაზე დაეყენებინა ხოლმე მოთხოვნები... იძულებული - რადგან საქართველო ყოველდღიურად ითხოვდა შველას რუსეთისგან და ეს თხოვნები ცხადია, პირველ რიგში დასავლეთის ცივილიზებულ ქვეყნებსისკენ იყო მიმართული.

2012 წლის არჩევნების მერე მოსულმა ივანიშვილმა გასაგებად თქვა, რომ „საქართველო აღარ უნდა ყოფილიყო დასავლეთის და რუსეთის შორის დაძაბულობის გამომწვევი მიზეზი“. „ქართველმა ერმა“ ეს ნათქვამი გაატარა. ივანიშვილმა ისიც აუწყა ერს - „ვერ იჯერებს, რომ რუსეთის სტრატეგია და მიზანი მეზობელი ქვეყნების ტერიტორიის მითვისება იყოს“. ეს ნათქვამიც „გაუტარეს“ „სამაგალითო ქველმოქმედს“.

სამაგიეროდ, „ქართველი ერი“ დღემდე დარაჯობს და ცდილობს „სისხლიანი 9 წლის პერიოდში“ „მიღებული დაზიანებები“ მოუშუშოს კორკოტასებრთა ჯურის ხალხის ტრაკებს და „ღირსების აღდგენაზე“ ბოდავს ათას სისულელეს. ხან მიწათმოქმედი და მშრომელი ინდოელი ფერმერების წინააღმდეგ ირაზმება, ხან პაკისტანელი სტუდენტების საქართველოდან გაყრას ითხოვს, ხან კიდევ, თურქეთი ჩვენს ოშკს და იშხანს რატომ არ უფრთხილდებაო, - გაჰკივის „ღირსებაშელახული“ ხმით. თითქოს სვეტიცხოველს, ჯვრის მონასტერს თუ სხვა ისტორიულ ნაგებობებს ქართველი „სასულიერო პირები“ არ ანადგურებდნენ სულელური მიშენ-მოშენებით, მეტალო-პლასტმასის „კარ-აკოშკის“ ჩაყენებით თუ მრავალსაუკუნოვანი კარების და კედლების დახვრეტით, რომ გათბობა-კონდიცირების სისტემები ჩააყენონ.

დღეს კი თურმე... თურმე - კიდევ ერთი უბედურებაა, რადგან, „თურმე“ ისეთი ამბები ხდება, რაც ჩვენი ხელისუფლებისგან არც კი გვსმენია... თურმე, შიდა ქართლში, იგივე ყოფილი „სამხრეთ ოსეთის“ ავტონომიური ოლქის მიღმა ტერიტორიების ჩათვლით, რუსებს უკვე ლამის 15-16 ახალი სამხედრო ბაზა აქვთ მოწყობილი და ისეთი შეიარაღება უყენიათ, რაც მთელ ქართულ სამხედრო ძალებს ბევრად აღემატება...

2008 წლის აგვისტოში თუკი ქართულმა შეიარაღებულმა ძალებმა მნიშვნელოვანი ზიანი მიაყენეს რუსულ არმიას და რამდენიმე დღე ბრძოლაში ტოლიც არ დაუდო - დღეს ეგ უკვე გამორიცხულია. მძიმე ტექნიკას როკის გვირაბით შემოსვლა და დროის დაკარგვა აღარ დასჭირდება. რამდენიმე საათში სრული საბრძოლო მზადყოფნა ალკოჰოლიკი რუსი სამხედროებისთვისაც კი პრობლემას არ წარმოადგენს.

რა გინდა რომ ამ სიტუაციაში ქნა? ჩავიდეთ და ყოველდღიურად გადმოწეულ ე.წ. საზღვართან ფერადი ბუშტებით დავდგეთ და მშვიდობიანი აქცია გავმართოთ. მსოფლიოს გავაგებინოთ, რუსები რომ „საზღვარს“ სწევენ და სადაცაა საქართველოს მთავარ მაგისტრალს გადაგვიკეტავენო. და, ამდენი ხნის მანძილზე რომ საქართველოს „დემოკრატიულად არჩეული“ ხელისუფლება არაფერს ამბობს (აქა-იაქ წამოკნავლება არ ითვლება) რუსების საწინააღმდეგოს, გადმოწეულ „საზღვარზე“ კი გვამშვიდებს, რომ „პროვოკაციას არ წამოვეგებით და ხმას არ ამოვიღებთო“ - რომელი დასავლეთის ქვეყანა მოსთხოვს რუსეთს - შეეშვი საქართველოს ოკუპაციასო? ის დასავლეთი, რომლის მიმართ საქართველოდან სულ უფრო მეტი ლანძღვა ისმის და ათას სულელურ პრეტენზიებს უყენებს? კი ბატონო, გავიგეთ, რომ საქართველო „ნატოს“ წევრების მერე ყველაზე მეტ წვლილს იღებს საერთაშორსო მისიებში და ცივილიზებული ქვეყნების მხარდამხარ იბრძვის, მაგრამ, შემთხვევით, რუსეთის სასარგებლო პოზიციაზე უფრო მეტი ქართველი ხომ არ იმყოფება? იარაღიან ადამიანებს არ ვგულისხმობ - პრორუსულ და ანტიდასავლურ პროპაგანდაში შეგნებულად ჩაფლული და თუნდაც ბრიყვულად მონაწილე ხალხი არ დაგვავიწყდეს.

ახლა, საქართველოს მცირე იმედი ისევ ამერიკა შეიძლება იყოს... დონალდ ტრამპი ჯერჯერობით მტკიცედ დგას და რიტორიკის დონეზე რუსეთს მოუწოდებს სირიაში თუ უკრაინაში ჩარევას თავი დაანებოს. საქართველოს რომ არ ახსენებს, მოდი, მაგას ტრამპს ნუ დავაბრალებთ - საქართველო რომ დასავლეთსა და რუსეთს შორის დაპირისპირების საგანი არ უნდა ყოფილიყო, ეგ „ქართველი ერის“ რჩეულმა ბიძინა ივანიშვილმა თქვა და მიაღწია კიდეც მიზანს. ტრამპი შესაძლოა საქართველოსთვის შანსი იყოს, მაგრამ, ქართველი რისი ქართველია - ტრამპის ლანძღვას გაცილებით მეტ დროს და ენერგიას ახმარს, ვიდრე საქართველოს ხელისუფლებისას - იმ ხელისუფლების, რომელმაც მოახერხა და საერთაშორისო დღის წესრიგიდან საქართველოს ოკუპაციაზე ლაპარაკი გააქრო. საქართველოს მმართველმა ძალამ რუსეთის ბოლოდროინდელი ყველა პანღური, თავში წამორტყმა და დამცირება ხმისამოუღებლად გადაყლაპა. რუსი ჯარისკაცების მიერ შიდა ქართლში, ადგილობრივი გლეხების თუ მწყემსების გატაცება, ცხინვალში გადაყვანა და ქართველების მხრიდან გამოსასყიდის გადახდის მერე გამოშვება საქართველოს ხელისუფლებისთვის ლამის უმაღლესი დიპლომატიის გამარჯვებად არის ხოლმე შერაცხული. ოკუპირებული აფხაზეთის მოსაზღვრე სოფელ ხურჩაში აფხაზი კრიმინალის მიერ მოკლული გიგა ოთხოზორიას მკვლელობის ამსახველი ვიდეოც წინ უდევს საქართველოს ხელისუფლებას და მკვლელი რაშიდ-ოღლის შესახებაც გადასარევად იციან, მაგრამ, ბუზს არავინ უფრენს. ქართული სპეცსამსახურები მის წინააღმდეგ სპეცოპერაციას არ ჩაატარებენ და რუსებმა თუ აფხაზებმა კიდევ, დემონსტრაციულად საქმის ძიება შეწყვიტეს. არადა, ირკვევა, რომ თურმე იმ „სისხლიანი 9 წლის“ დროს რაშიდ-ოღლის მსგავსები გაუყენებიათ საიქიოს გზისთვის მაშინდელ ქართულ სპეცსამსახურებს... ბიძინას ხელისუფლებამ კი სწორედ ასეთი ოპერაციის ჩამტარებელი ქართველები დასაჯა - ზოგი დააპატიმრა, ზოგი ქვეყნიდან გაქცეულია, ზოგიც მკვდარია...
ჩავიდეთ და გადმოწეულ მავთულხლართებთან შიშველი ხელებით დავდგეთ. გავაპროტესტოთ. მსოფლიოს გავაგებინოთ რუსეთი აგრძელებს საქართველოს ოკუპაციას - წერენ სოციალურ ქსელებში. და რა, თუ ცოტა ისე გააპროტესტე, რომ რუსეთს არ მოეწონა, შენივე ხელისუფლება დაგსჯის - „შე პროვოკატორო, გინდა რუსეთი გააღიზიანო და ომი მოხდეს?“
„ღირსების საკითხია, ყველა უნდა ჩავიდეთ და გავაპროტესტოთ მავთულხლართების გადმოწევა!“ - არ ეშვება მოწოდებებს რამდენიმე ალბათ მართლაც პატრიოტი ადამიანი...
„ბოლო-ბოლო ღირსების ამბავია ჩვენი ჩასვლა ორჭოსანთან და ბეშუეთში!“ - ბობოქრობენ სოციალური ქსელების მომხმარებლები.


თუ ღირსების ამბავია და დემონსტრაციული თვითმკვლელობა შვებას მოგვგვრის, გასაგებია, ამ იდეასაც აქვს აზრი. მაგრამ, როცა იცი, რომ შენი რჩეული ხელისუფლება შენ გსჯის ოკუპანტის წინააღმდეგ ქმედებისთვის და შენ კიდევ რუს ოკუპანტს მორიდებით სთხოვ, იქნებ მეტად აღარ გადმოწიო „საზღვარი“ და ბათუმისკენ მიმავალი გზა არ დაგვიკეტოო - ღირსეული საქციელია? იაპონელები ხარაკირს იკეთებენ როცა მათ ღირსებას შეურაცხყოფენ. ჩვენ კი ყველამ რომ ერთად გამოვიღადროთ მუცლები თუნდაც რუსების გადმოწეულ მავთულხლართებთან - ღირსების დაცვისთვის თვითმკვლელობაში ნაკლებად ჩაგვეთვლება. სანამ რუს ოკუპანტს მორიდებით ვთხოვთ, იქნებ „საზღვარი“ მეტად აღარ გადმოწიოო და მანამდე ჩვენი რჩეული ხელისუფლება ქვეყნის სათავეში კომფორტულად არის მოკალათებული, მავთულხლართებთან ტრაკის თამაშს შედეგი არ მოჰყვება. 

Wednesday, May 24, 2017

გაუმარჯოს სავალდებულო სამხედრო სამსახურს!



„რატომ ჩააბარე ჩვენთან?“ - პირველი შეკითხვა დაგვისვა პრორექტორმა, როდესაც აუდიტორიაში პირველად შეიკრიბა ჩვენი ჯგუფი. ჯგუფელები თბილისიდან და საქართველოს სხვადასხვა კუთხიდან ვიყავით. ყველამ მიკიბ-მოკიბული პასუხი გასცა, რატომ აირჩია ეკონომიკურ ურთიერთობათა სახელმწიფო ინსტიტუტი. მახსოვს, მეგრელმა ჯგუფელმა დაახლოებით ასეთი რაღაც თქვა - „ოდითგანვე მსმენია, რომ ეკონომისტებს დიდი ფული აქვთ. ჰოდა, მე მიყვარს კაი ჭამა-სმა, კაი ცხოვრება და ბევრი ფული მინდა მქონდეს, ამიტომ ჩავაბარე ამ ინსტიტუტში“. მე რა ვუპასუხე, მართლა არ მახსოვს. ერთი ალალი, კახური ფესვების მქონე ჯგუფელის პასუხი კი კარგად დამამახსოვრდა: „ჯარში რო არ წამიყვანონ, იმიტომ ჩავაბარე, გავიგე ინსტიტუტს სამხედრო კათედრა ჰქონდა და საბუთებიც აქ იმიტომ შემოვიტანეო“. ასე რომ, სასწავლებლის შერჩევისას უმთავრესი თუ არა, ერთ-ერთი აუცილებელი პირობა სწორედ ჯარიდან თავის დახსნა იყო მაშინ... 1995 წელი იდგა.

ინსტიტუტში სამხედრო კათედრა გვქონდა და შაბათობით სამხედრო გაკვეთილებს გვიტარებდნენ. ზოგჯერ მახათას მთაზე ერთ-ერთ სამხედრო ნაწილშიც მივყავდით ხოლმე, „ჯარის ცხოვრება“ ახლოს რომ გვენახა. პირველად რომ წაგვიყვანეს, მახსოვს, ჯერ დავიზაფრეთ და მერე ამოვისუნთქეთ, ჯარს რომ გადავრჩით. ჯარისკაცები საცოდავად ჩაცმულები იყვნენ, ზოგს კარგა დაძველებული „სპორტული“ შარვალიც ეცვა. არადა, მწყობრი ნაბიჯით სიარული ჰქონდათ. ფეხსაცმელებშიც არ გაუმართლათ. ერთ საკმაოდ სქელლინზიანი სათვალის მქონე ბიჭს სულაც ფლოსტების მაგვარი რაღაც ეცვა და ისე დააბიჯებდა... ცალკე საცოდავობა იყო საკვების საწყობი - ნახევრად დამპალი კარტოფილის მცირე გროვა და რამდენიმე კომბოსტო ეგდო საკუჭნაოში. მოვასწარი და ერთ ჯარისკაცს გამოველაპარაკე, რას გაჭმევენ-მეთქი? „დილით ჩაი და პური სულ გვაქვს, შუადღისას კარტოფილი ან კომბოსტო, საღამოთიც ჩაი არის ხოლმე...“, - მიპასუხა და სადღაც შორს იყურებოდა. არ სიამოვნებდა ამ თემაზე ლაპარაკი.

ერთ დღეს პოლიგონზეც მოგვიწია წასვლა. ინსტიტუტში გვითხრეს, რომ ჩვენმა სასწავლებელმა მოახერხა და საბრძოლო ტყვიების სროლას შევძლებდით. მსგავსი რამ ჯარისკაცებისთვის „დიდი ფუფუნება“ ყოფილა და თურმე ბევრი ისე ამთავრებდა სამხედრო სამსახურს, რომ ავტომატიდან სროლაც არ ეღირსებოდა. ჩვენ კი, 9-9 ტყვია გავისროლეთ. სულ ეს იყო ჩვენი პრაქტიკული სწავლება სამხედრო კათედრაზე, თუმცა, როგორც გამოჩნდა, უკეთესი პრაქტიკა არც მაშინდელ წვევამდელებს ჰქონდათ...

ვინც იმ პერიოდში სასწავლებელს ვერ შეაფარა თავი, ჯარში წასვლამ ან „საქმის ჩაწყობამ“ ან კიდევ, დამალვამ მოუწია. მეტროებთან სამხედრო პოლიციის რეიდები და ახალგაზრდების გაჩერება-შემოწმება, ადგილიდან სამხედრო ნაწილში იძულებით წაყვანა ჩვეულებრივი ამბავი იყო. სოფლებში კი დილაუთენია, საწოლში მძინარეზე „თავზე დადგომა“ და წვევამდელების ჯარში კინწისკვრით გაგდებაც აღარავის უკვირდა. ერთმა ჩემმა კლასელმა, რომელიც ვერც კარგად სწავლობდა და არც ოჯახს აღმოაჩნდა ფული „საქმის ჩასაწყობად“  სასწავლებელში „ჩასაბარებლად“ ან ჯარიდან თავის ასარიდებლად - მუხლში ძაფი გაიყარა. ეტყობა ვიღაცამ ასწავლა თავის ასე დასახიჩრება ჯარს აგაცილებსო. იარა ისე გაუმიზეზდა, რამდენიმე წელიწადში მოკლა კიდეც. მეორე კლასელი, რომელსაც აშკარა ფსიქოლოგიური პრობლემები ჰქონდა და წესიერად რომ შეემოწმებინა ექიმს, ისედაც არ უნდა წაეყვანათ, კომისარმა გამთენიისას მაინც მიაკითხა შინ. წაიყვანეს და რამდენიმე კვირის მანძილზე მთლად გასაცოდავდა. ბიჭები ამბობდნენ, მთელი დღე ზის, ხმას არ იღებს, მხოლოდ ჩაის თუ დალევს და პატარა პურს შეჭამსო. ბოლოს როგორც იქნა გამოუშვეს შინ, მაგრამ, დღესაც სახლიდან არ გამოდის. სვამს წამლებს და არავის ეკონტაქტება...

ვინც გაუძლო და იმ პერიოდში 2 წელი სამხედრო სავალდებული სამსახური მოიხადა, ჰყვებიან რა პირობებში უწევდათ ცხოვრება. არ იყო დისციპლინა, არ იყო წესიერი საკვები, არ იყო ნორმალური ეკიპირება და წვრთნა. სამაგიეროდ, იყო ციხის მსგავსი წესები - ჩაგვრა, ფულის შეწერა, სხვისი ულუფის მითვისება, ცოცხის აღების და სამხედრო ნაწილის დასუფთავების დავალდებულება, ღამის შინ გატარებისთვის ნაწილის უფროსთან ქრთამის მიცემა და ა.შ. აფხაზეთის და სამაჩაბლოს ომგამოვლილი ბიჭებისგან განსხვავებით, რომლებსაც სამშობლოს დაცვის იდეა მაინც ჰქონდათ, ჩემი თაობის სამხედროებს ალბათ მსგავსი არაფერი ამოძრავებდათ - გაძლება და თავის გადარჩენა ჯარის პერიოდში, ეს იყო მთავარი მიზანი. თუმცა, თავის გადარჩენა რომ იოლი საქმე არ იყო, იმ პერიოდის საკმაო თვითმკვლელობებიც ადასტურებს. ცხადია, ჯარისკაცების დაპირისპირებისას არც ერთმანეთის მკვლელობები იყო დიდი უცხო მოვლენა. სამწუხაროდ, დაპირისპირების საფუძველი ხშირად კუთხური წარმომავლობაც იყო - მაგალითად, კახელების და მეგრელების ქიშპი საკმაოდ ხშირი ყოფილა. 1998 წელს, პირველი ქართული ოცეული კოსოვოში გაგზავნეს და წესიერი სამხედრო ცხოვრების გემო ქართველ ჯარისკაცებში პირველად გაჩნდა. მანამდე, რაც იყო, მაგას ჯართან და სამშობლოს დაცვასთან ალბათ არც არაფერი აკავშირებდა.

სამხედრო პირობებში ცხოვრებამ 2010 წელს მაინც მომიწია. რეზერვში დამიძახეს და 18 დღე ნაწილში გავატარე. ნორმალურადაც ჩაგვაცვეს, არც კვება დაიწუნებოდა და ცოტ-ცოტა ვარჯიშმაც მოგვიწია. პრაქტიკული სწავლებაც საკმაოდ იყო და პოლიგონზე საბრძოლო იარაღიდან - ავტომატიდან, ტყვიამფრქვევიდან თუ ყუმბარმტყორცნებიდან სროლებიც. სერჟანტების განწყობა გადამდები აღმოჩნდა და იმ პერიოდში ომიც რომ დაწყებულიყო, ალბათ ბევრი რეზერვისტი არ დაიხევდა უკან - როცა ხედავ სამშობლოს უჭირს, უნდა იბრძოლო. ცხადია, რეზერვისტებში არც ისეთები იყვნენ ცოტა, ვინც დაზეპირებულ სისულელეს - „რუსეთი მაინც ყველაზე მაგარია“ და „ამერიკულ ჯარს სად შეუძლია რუსულ ჯარს წინააღმდეგობა გაუწიოს“ - იმეორებდა, მაგრამ, ყველა რეზერვისტი მაგ ჭკუაზე ნამდვილად არ ყოფილა. იმ 18 დღეში, დარწმუნებული ვარ, გაცილებით მეტი სამხედრო მომზადება მივიღე, ვიდრე 90-იან წლებში, ჩემი თაობის ბიჭებმა 2 წლის მანძილზე ჯარში ყოფნით.

მაშინაც და ალბათ ახლაც, ბევრი ფიქრობს, რომ „რეზერვი წყალში გადაყრილი ფულია“. ჰოდა, ივანიშვილის ხელისუფლებამ სამხედრო რეზერვი გააუქმა. ახლა ვკითხულობ ხოლმე, რომ ნელ-ნელა ქართულ სამხედრო ავიაციას ასუსტებენ, მთლიანად საკონტრაქტო ჯარზე გადასვლის ნაცვლად, თითქოს გაუქმებული გაწვევა აღადგინეს და ყველას იძახებენ ჯარში, სადაც, რაც ჩანს, არც ისეთი შემართებაა, რაც თუნდაც 2010-ში იყო. 2012 წლიდან მოყოლებული, უმაღლესი ხელისუფლებისგან გვესმის, რომ რუსეთთან ურთიერთობას ვათბობთ, რომ 2008 წლის ომი „ჩვენი ბრალიც იყო“, რომ რუსეთი ჩვენი მტერი კი არა, ერთმორწმუნე მეზობელია და რუსული ბაზრის გახსნა ქართული პროდუქციისთვის უმთავრესი ამოცანაა... ხანდახან „ოკუპაციასაც“ კი ახსენებენ ხოლმე, მაგრამ, საყველპუროდ ნათქვამი ფრაზა ამინდს რომ არ ქმნის, აშკარაა.

ამ სიტუაციაში ჯარში წასვლა პატრიოტიზმის გამო რამდენს მოუნდება, არ ვიცი. პირადად მე დღეს რომ რეზერვში გამომიძახონ, ვეცდები არ წავიდე. ახლობელი თუ დამეკითხება რჩევას, არც მას ვურჩევ ჯარში წასვლას და მინიმუმ ერთი წელის სავალდებულო სამსახურში გატარებას. საკონტარქტო ჯარი სულ სხვაა - ანაზღაურებასაც აძლევენ და ადამიანებს პროფესია შეგნებულად აქვთ არჩეული...

სავალდებულო სამხედრო სამსახურის მომხრეები ძირითადად პატრიოტიზმზე ამახვილებენ ყურადღებას და ამბობენ, „აუცილებელია ქვეყანას რეგულარული არმია ჰყავდეს და თუ სამშობლოს დასჭირდა, ჯარმა ომშიც უნდა იბრძოლოს“. იძულებით წაყვანილი ჯარისკაცი, რომელიც ჯარში მხოლოდ იმიტომ არის, რომ  „ჯარიდან თავი ვერ დაიხსნა“, თან თუ ძვალში და რბილში გამჯდარი აქვს, რომ რუსეთთან ნებისმიერი ესკალაციის დროს დანებება ყველაზე სწორი გამოსავალია, სახეიროს რას მოუტანს ქვეყანას, არ მესმის.


ჩემი სტუდენტობის დროსაც, როცა ჯარისკაცი ჩამოძონძილი და მშიერი იყო, ახლაც, როცა უკეთესად აცვია და უკეთესად კვებავენ, თუ სამშობლოს დაცვის სურვილი არ ამოძრავებს, მასზე დახარჯული ფული ტყუილი ხარჯია და მეტი არაფერი. ბებიაჩემის ნათქვამის არ იყოს - ძალად დასმული კრუხი, წიწილებს არ გამოჩეკავსო. ამიტომ, არ მესმის, იმ ხალხის ჯარში ძალად წაყვანით ვინც თავს ვერ უშველა, რანაირად იზრდება ქვეყნის თავდაცვისუნარიანობა. თავს ვიტყუებთ? სადღეგრძელოს ვუხამებთ იძულებით შეკრებილ არმიას? თუმცა, თავის მოტყუება და სადღეგრძელოები ხომ ჩვენი ეროვნული ტრადიციაა. 

Tuesday, February 28, 2017

რა არის „თავისუფლების აქტი“ და ვის სურს მისი გაუქმება

2011 წელს ჩადებული შეზღუდვა ახლანდელი ხელისუფლებისთვის 

მას შემდეგ, რაც მმართველმა პოლიტიკურმა ძალამ ქვეყანას ახალი 2017 წლის დადგომა გაზრდილი აქციზის გადასახადით „მიულოცა“, უმრავლესობის წარმომადგენლებიდან საგადასახადო ტვირთის კიდევ უფრო დამძიმებაზე მინიშნებების კეთებაც დაიწყო.  პოლიტიკოსები კვლავ მიუბრუნდნენ 2011 წელს მიღებულ ორგანულ კანონს ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ, იგივე „თავსუფლების აქტს“ და კიდევ ერთხელ „დაასკვნეს“, რომ აღნიშნული კანონი გასაუქმებელია. მათი მთავარი გულისწყრომა მიმართულია იმ შეზღუდვების მიმართ, რაც 2011 წელს პარლამენტმა მომავალ ხელისუფლებას დაუტოვა და შესაბამისი ჩანაწერი საქართველოს კონსტიტუციის 93-ე და 94-მუხლში შეიტანა. კერძოდ, მიღებული ორგანული კანონი ითვალისწინებს რამდენიმე მნიშვნელოვან შეზღუდვას. მათ შორის, არ შეიძლება სახელმწიფო ბიუჯეტის ხარჯებმა მშპ-ის 30%-ს გადააჭარბოს, ბიუჯეტის დეფიციტი არ შეიძლება მშპ-ის 3%-ზე მეტი იყოს, სახელმწიფო ვალი არ შეიძლება მშპ-ის 60%-ს აღემატებოდეს. ახალი გადასახადების შემოსაღებად ან, არსებული გადასახადების განაკვეთების გასაზრდელად კი ხელისუფლება ვალდებულია ხალხისგან ნებართვა რეფერენდუმის მეშვეობით აიღოს – ანუ, რეფერენდუმის გარეშე გადასახადების გაზრდა „თავისუფლების აქტის“ მიხედვით დაუშვებელია.

თავის დროზე, როდესაც „ნაციონალური მოძრაობის“ ხელისუფლებამ ეს კანონი დაამტკიცა, მაშინაც საკმაოდ ბევრი მოწინააღმდეგე გამოჩნდა, ვინც ვერ შეეგუა, რომ ხელისუფლებას გადასახადების გაზრდა და საბიუჯეტო ხარჯები ეზღუდებოდა. ამიტომ ადრეც და ახლაც – უკვე 2017 წელს, ახლანდელი ხელისუფლების წარმომადგენლები ითხოვენ კანონის გაუქმებას დადგენილი შეზღუდვების მოსახსნელად.

„თავისუფლების აქტის“ მიღების მიზანი

სტატისტიკის მიხედვითაც, დამოუკიდებელი საქართველოს ეკონომიკური აღმავლობის საუკეთესო პერიოდი 2004-2007 წლები იყო. მაშინ მოახერხა ქვეყნის ხელისუფლებამ მნიშვნელოვანი რეფორმების გატარება, მათ შორის საგადასახადო რეჟიმის ლიბერალიზაცია და ინვესტორების დაინტერესება. საშუალო ეკონომიკური ზრდა 2004-2007 წლებში 9,4% იყო. მაქსიმუმი კი 2007 წელს, 12,6% დაფიქსირდა. რეკორდული იყო უცხოური ინვესტიციების შემოდინებაც – 2007 წელს 2 მილიარდ აშშ დოლარზე მეტი შემოვიდა ქვეყანაში. 2008 წლის პირველ კვარტალში მშპ-ის ზრდა 9,1%, მეორე კვარტალში კი 8,3% იყო. აგვისტოში კი რუსეთმა საქართველოში ომი გააჩაღა და ეკონომიკური ზრდაც შეფერხდა. მოკლედ, ომამდელი ეკონომიკის შემოქმედმა ხალხმა, ომისშემდგომი სიტუაციის გამოსწორებისთვის ახალი გეგმა შეიმუშავა. ეს გახლდათ „ეკონომიკური თავისუფლების აქტი“, რომლის მეშვეობითაც ინვესტორებს საქართველოში შემოსვლის ინტერესი უნდა გაძლიერებოდათ.

„თავისუფლების აქტის“ ერთ-ერთმა ავტორმა, ყოფილმა პრემიერ-მინისტრმა ლადო გურგენიძემ გასული წლის 14 ნოემბერს, „თავისუფალ უნივერსიტეტში“ გამართულ დისკუსიაში მიიღო მონაწილეობა და კანონის მიღების წინაისტორია გაიხსენა. 2009 წელს, როდესაც გურგენიძე სახელმწიფო სამსახურში აღარ იყო, მაგრამ კვლავინდებურად რჩებოდა მმართველი გუნდის მხდარდამჭერად და ინვესტორებთან ურთიერთობაც უხდებოდა ხოლმე, იხსენებს მათ დამოკიდებულებას საქართველოს მიმართ.

„საქართველოს ძალიან კარგად იცნობდა საინვესტიციო სამყარო, იცნობდნენ იმ მიღწევებს, რაც ქვეყანამ 2004-2008 წლებში, პირველ რიგში კახა ბენდუქიძის ხელმძღვანელობით და ძალისხმევით შეძლო. იმ დროისთვის უკვე არსებობდა როგორც სუვერენულ ობლიგაციები, ასევე „საქართველოს ბანკი“ ივაჭრებდა ლონდონის ბირჟაზე და ა.შ. მაგრამ, თითქმის ყველანი მისვამდენენ შეკითხვას: „კი, ფენომენალური ბიზნეს-გარემოა, საოცარი რეფორმები გაატარეთ, შეიძლება უპრეცედენტოც კი თავისი რადიკალიზმით და იმით, რომ ყველაფერი დროის მოკლე პერიოდში მოესწრო, მაგრამ, ეს ხომ ასე ვერ დარჩება?“ „რატომ ვერ დარჩება?“ „იმიტომ, რომ ასეთ რადიკალურ ეკონომიკურ რეჟიმს – ბიზნესის სიმარტივის, ეკონომიკური თავისუფლების, ძალიან დაბალი გადასახადების მხრივ დიდხანს არსად გაუძლია და თქვენთანაც ასე ვერ გაგრძელდება. ადრე თუ გვიან წააგებთ არჩევნებს, შეიცვლება პოლიტიკური წყობილება და ქვეყანა უფრო „მემარცხენე“ ვექტორზე გადავა. დღევანდელი მიღწევები, რითაც თქვენ ასე ამაყობთ და ჩვენც ასე მოგვწონს, ნელ-ნელა მათი დემონტაჟი მოხდება“. აი, ეს იყო დისკურსი“, – ამბობს ლადო გურგენიძე.

სწორედ მაშინ გადაწყდა, რომ ქვეყანაში არსებული ძირითადი ეკონომიკური პარამეტრები საკონსტიტუციო დონეზე ასულიყო, ჩაეწერათ და ასე მიეცათ ინვესტორებისთვის ერთგვარი გარანტია – ქვეყანაში ლიბერალური ბიზნეს-გარემო ხელისუფლების შეცვლის პირობებშიც შენარჩუნდებოდა. ყოფილმა პრემიერმა საქმის კურსში პრეზიდენტი სააკაშვილიც ჩააყენა და „თავისუფლების აქტზე“ მუშაობაც დაიწყეს.

„ამის შემდეგ კახა ბენდუქიძემ, ვატო ლეჟავამ და მე ერთობლივად დავწერეთ თავისუფლების აქტის ჩონჩხი, ძირითადი პოსტულატები. შეიძლება გენეზისი წამოვიდა უცხოელ ინვესტორებთან ჩემი კონტაქტით და მათ წუხილზე გარკვეული ინსტიტუციური ფორმით პასუხის გაცემის მცდელობად, მაგრამ საბოლოო ჯამში მივიღეთ საკონსტიტუციო კანონი, რომელიც იცავს თქვენს და ჩვენს ფუნდამენტურ უფლებებს ეკონომიკური თავისუფლების ჭრილში“, – ამბობს გურგენიძე.

„თავისუფლების აქტზე“ მუშაობდა კახა ბენდუქიძის თანამოაზრე და ამჟამად თავისუფალი და აგრარული უნივერსიტეტების რექტორი ვატო ლეჟავა. მისი თქმით, ომის შემდგომი პერიოდში სახელმწიფო ფინანსებს არ ულხინდა და სულ იყო ასეთი დებატი – რა გზით წასულიყო ქვეყანა.

„ჩვენ გვქონდა ძალიან მაღალი ეკონომიკური ზრდის ხანგრძლივი პერიოდი, 2008 წლის ომამდე. იმ დროს იყვნენ ადამიანები, რომელებიც ამბობდნენ, რომ საზოგადოებრივი უკმაყოფილება და პროტესტი, რომელიც მაგალითად, 2007 წელს იყო, იმის ბრალია, რომ ჩვენი რეფორმები ზედმეტად რადიკალური გამოდგა და საზოგადოება ამისთვის მზად არ ყოფილაო. იქნებ ამის გამო, ცოტა „მოვალამაზოთ“ ჩვენი ეკონომიკური პოლიტიკა და უხეშად რომ ვთქვათ, კოჭი გავუგოროთ იმ სენტიმენტებს, რომელიც საზოგადოებაში შეიძლება არსებობდეს“, – იხსენებს ვატო ლეჟავა.

თავისუფალი და აგრარული უნივერსიტეტების რექტორი ამბობს, რომ იმ პერიოდში ლადო გურგენიძის ინიციატივა და კახას ბენდუქიძის მხარდაჭერა მნიშვნელოვანი ფაქტორი აღმოჩნდა. შედეგად, ეკონომიკური განვითარების ვექტორი ისევ  მეტი თავისუფლებისკენ გადაიხარა.

„კანონის წერისას სულ მახსენდებოდა ამერიკის კონსტიტუციის ჩანაწერი, რომ ადამიანის უფლებაა ჰქონდეს მისწრაფება ბედნიერებისკენ. ანუ, დამფუძნებელი მამები გარანტიას არავის აძლევდნენ, რომ თქვენ ბედნიერები იქნებითო, მაგრამ იმას ამბობდნენ, თქვენ გექნებათ გარანტია ისწრაფოდეთ ბედნიერებისკენ. ბედნიერება ბევრი რაღაცისგან შედგება, ერთ-ერთი არის მატერიალური კეთილდღეობა. ეკონომიკური თავისუფლება მარტო ფულის კეთება არ არის, ეს არის თვითრეალიზების და ადამიანის შემოქმედების ერთ-ერთ საუკეთესო საშუალება. ბედნიერება თავისუფლების გარეშე არ არსებობს და მათ შორის ეკონომიკური თავისუფლების გარეშე“, – ამბობს ლეჟავა.

მისი თქმით, „თავისუფლების აქტი“ საქართველოსთვის საკმაოდ უნიკალური კანონია. თუმცა, მსგავსი შეზღუდვები სხვა ქვეყნებშიც გვხვდება:

„ამერიკაში არის ზოგიერთი შტატი, რომელშიც გადასახადის გაზრდა ასევე რეფერენდუმს ითვალისწინებს. ასევეა შვეიცარიაში. გერმანიის კონსტიტუციაში არსებობს სხვადასხვა შეზღუდვები მაკროეკონომიკური თვალსაზრისით ბიუჯეტის დეფიციტთან მიმართებაში, მაგრამ ასეთი სრულყოფილი სახით, როგორც ჩვენთანაა, სხვაგან არ მეგულება“, – აცხადებს ვატო ლეჟავა.

ლადო გურგენიძე დაშვებულ კომპრომისებზეც ამახვილებს ყურადღებას, თუმცა, მისი თქმით, ამ კომპრომისებმა მაინც ვერ დაუკარგა არსი „თავისუფლების აქტს“.

„ძალიან მოკლედ რომ ვთქვათ – ადამიანის ეკონომიკური თავისუფლება გადის სახელმწიფოსა და მას შორის ფისკალურ ურთიერთობაზე“, – ამბობს გურგენიძე. სახელმწიფოს წილი მთლიან შიდა ეკონომიკაში – ეს იყო პირველი, რაც „თავისუფლების აქტმა~ შეზღუდა. სახელმწიფოს ხარჯების წილი საქართველოს ეკონომიკაში 30%-ზე მეტი დაუშვებელია. „ჩვენ 20% გვინდოდა, მაგრამ კომპრომისის შედეგად 30 დამტკიცდა...“, – იხსენებს ყოფილი პრემიერი.

უკვე 2010 წელს გერმანელებმა შემოიღეს მსგავსი შეზღუდვები, როცა ევროკავშირის ეკონომიკურმა კრიზისმა ევროს სტაბილურობა შეარყია. გერმანელებმა ჩაწერეს კანონში, რომ ბიუჯეტის დეფიციტი არ უნდა იყოს X%-ზე მეტი. ამგვარი ჩანაწერია „თავისუფლების აქტში“ – დეფიციტი დაუშვებელია 3%-ზე მეტი.

„აქაც, თანაავტორები უდეფიციტო ბიუჯეტზე ვსაუბრობდით და მანდაც მოხდა გარკვეულწილად ეროზია. მაგრამ, 3% მაინც კარგია, რომ ეს ჩანაწერი არსებობს“, – ამბობს ლადო გურგენიძე.

შეზღუდვა მომავალში

„თავისუფლების აქტი“, უფრო ზუსტად კი „საქართველოს ორგანული კანონი ეკონომიკური თავისუფლების შესახებ“ საქართველოს პარლამენტმა 2011 წლის 1 ივლისს დაამტკიცა. ძალაში შესვლის თარიღად კი 2013 წლის ოქტომბრის საპრეზიდენტო არჩევნების შემდეგ, ახალი პრეზიდენტის არჩევის მომენტი განსაზღვრეს. რატომ განისაზღვრა კანონის ამოქმედება მომავალი პრეზიდენტის არჩევის დღიდან და არა კანონის მიღებისთანავე? ყოფილი ხელისუფლების წარმომადგენლების ნაწილი მაშინ აცხადებდა, რომ ომგადატანილი ქვეყანა ხისტ შეზღუდვებს ძნელად შეეგუებოდა, თუმცა, მაშინაც იყო დისკუსია გუნდის შიგნით, რომ კანონის ამოქმედება 2011 წელსვე შეიძლებოდა.

თავდაპირველი იდეის მიხედვით, „თავისუფლების აქტს“ უნდა შეეზღუდა როგორც არსებული გადასახადების განაკვეთების მომატება, ასევე ახალი გადასახადების შემოღება. უნდა აკრძალულიყო ახალი მარეგულირებელი სამსახურების და ლიცენზია-ნებართვების შემოღება. ეს ლოგიკურიც იყო – საქართველომ საგადასახადო რეფორმის პირველივე ტალღის დროს არსებული 21 გადასახადიდან მხოლოდ 6 დატოვა. მნიშვნელოვნად შეამცირა განაკვეთები. გააუქმა უამრავი ლიცენზია-ნებართვები და ქვეყანამ შედეგები მალევე მიიღო – ეკონომიკა გაჯანსაღების გზას დაადგა და სწრაფი ზრდა დაიწყო.

რამდენიმე წლის წინ, კახა ბენდუქიძე აცხადებდა, რომ კომპრომისების მიუხედავად, მაინც კარგი საქმე გაკეთდა. საბოლოოდ მიღებული კანონი  ახალი მარეგულირებლების შექმნას აღარ კრძალავს. „მაშინდელმა ფინანსთა სამინისტრომ „იბრძოლა“ და აქციზის გადასახადის ხელშეუხებლობასაც მიაღწია. კანონში წერია კიდეც, რომ „შეზღუდვები არ ვრცელდება აქციზის გადასახადზე“, – ამბობდა ბენდუქიძე.

თავდაპირველი ვარიანტი რომ დაემტკიცებინათ, იმ შემთხვევაში მობილური კავშირგაბმულობის აქციზით დაბეგვრა ვერ მოხდებოდა. მობილურ ოპერატორებს 2010 წლიდან აქციზით ბეგრავენ. ცხადია, ეს გადასახადი მობილური კავშირგაბმულობას დამატებით ტვირთად დააწვა. ბიზნესს, რომელიც რომელიც ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფად მზარდი და ეფექტიანი ბიზნესია სხვა სექტორებთან შედარებით. 2017 წლის პირველი იანვრიდან კი აქციზის განაკვეთი გაიზარდა საწვავზე, ავტომობილებზე, საპოხ-საცხებ მასალებზე და ა.შ.

ბენდუქიძეს სამწუხაროდ მიაჩნდა კანონში კომპრომისული ჩანაწერი, რომ განსაკუთრებულ სიტუაციაში მთავრობას შეუძლია დაარღვიოს კანონით დადგენილი ზღვარი. გადასახადების დროებით, 3 წლით გაზრდისთვის რეფერენდუმი აღარ სჭირდება. თუმცა, მთავრობა ვალდებულია საქართველოს პარლამენტს დასამტკიცებლად წარუდგინოს შემდგომი ორი წლის ბიუჯეტის პარამეტრები, რომლებიც უნდა ითვალისწინებდეს დადგენილ ზღვრებში დაბრუნების გეგმას.

კანონით გათვალისწინებულია საბიუჯეტო უნივერსალურობის პრინციპი – ყველა საბიუჯეტო შემოსულობა და გადასახადებში გადახდილი თანხა მიიმართება ხაზინის ერთიან ანგარიშზე. შემდეგ ამ ანგარიშიდან ხდება თანხების ხარჯვა იმ პრიორიტეტებზე, რაც დადგენილია საქართველოს პარლამენტის მიერ. ასეთი პრინციპი ბიუჯეტს ხდის გაცილებით მოქნილს, ვიდრე კონკრეტული შემოსულობა მხოლოდ კონკრეტული პროგრამის დასაფინანსებლად რომ იყოს განსაზღვრული.

კანონმა ასევე განსაზღვრა, რომ აკრძალულია რაიმე სახის შეზღუდვის დაწესება ვალუტის კონვერტაციასთან, ანგარიშის გახსნასთან თუ ფულადი სახსრების მოძრაობასთან. ასევე დაადგინა რომ კაპიტალის მოძრაობა საქართველოში თავისუფალია.

როგორც „თავისუფლების აქტის“ მიღების ერთ-ერთი ინიციატორი კახა ბენდუქიძე ამბობდა, მთლიანობაში, მაშინდელი წინააღმდეგობების გათვალისწინებით, მიღებული კანონი მაინც წინგადადგმული ნაბიჯია და თუ ხელისუფლებამ არ დაარღვია, ან კანონი არ გააუქმა – ეკონომიკის თავისუფლებას და ბიზნესის განვითარებას ნამდვილად წაადგებაო.

ზოგიერთი რამე, რაც „თავისუფლების აქტში“ წერია, უკვე დადგენილი იყო. მაგალითად, ვალუტის თავისუფლად მოძრაობის შესაძლებლობა კანონის დონეზე ისედაც იყო დაშვებული. მაგრამ, ეროვნულ ბანკს რჩებოდა ბერკეტი, რომ ეს ნორმა შეეცვალა. ამიტომ, მთავრობამ უფრო მაღალ – კონსტიტუციის დონეზე აიყვანა.

რას ნიშნავს „თავისუფლების აქტის“ გაუქმება

ხელისუფლების წარმომადგენლების თუ მმართველი ძალის მომხრე ეკონომისტების ნაწილი გაუმართლებლად მიიჩნევენ გადასახადების გაზრდაზე დაწესებულ შეზღუდვას. საპარლამენტო უმრავლესობის წევრი, გია ჟორჟოლიანი თავისუფლების აქტსა და კონსტიტუციაში არსებულ ჩანაწერს 1 თებერვალს გამოეხმაურა.

საპარლამენტო უმრავლესობის წევრის, სოციალ-დემოკრატიული ფრაქციის ლიდერის, გია ჟორჟოლიანის თქმით, მან უკვე მიმართა საკონსტიტუციო სასამართლოს ინიციატივით, რომ კონსტიტუციიდან ამოღებული იქნას ჩანაწერი იმის შესახებ, რომ ახალი გადასახადის ზრდა ან ახალი გადასახადის შემოღება დასაშვებია მხოლოდ რეფერენდუმის საშუალებით.

„ჩვენ მიგვაჩნია, რომ ეს ჩანაწერი არ უნდა არსებობდეს და მთავრობა, პარლამენტი არ უნდა იყოს შეზღუდული ფისკალური პოლიტიკის გატარებაში, არ უნდა იყოს შეზღუდული სახელმწიფო პოლიტიკის განსაზღვრაში, იმ მიმართულებით აქცენტების გადატანაში, რომელიც ქვეყნის ინტერესებს შეესაბამება და განვითარებაში მთავარი როლი უნდა შეასრულოს სახელმწიფომ“, – ამბობს ჟორჟოლიანი.

საინტერესო კომენტარი გააკეთა უმრავლესობის წევრმა „ტაბულას“ კითხვაზე – რით ასაბუთებდა ამ ჩანაწერის არაკონსტიტუციურობას.

„55 ქვეყნის კონსტიტუცია განვიხილეთ და არსად ეგეთი შემთხვევა არ არის. ეგ და თავისუფლების აქტი როდესაც იქნა მიღებული, ვისაც არ ველაპარაკე, განსაკუთრებით ევროპელებს, ეგეთი ანტიევროპული ჩანაწერი არ არსებობს არც კანონმდებლობაში, არც კონსტიტუციაში, არცერთი ევროპის ქვეყანაში და, ცხადია, რომ ესენი გაოცებულები და გაკვირვებულები იყვნენ, რაღად გინდათ მაშინ პარლამენტი?“ – განმარტავს გია ჟორჟოლიანი.

გია ჟორჟოლიანის განცხადების შემდეგ გავრცელდა ვარაუდები, რომ თავრობა აპირებს საკონსტიტუციო ცვლილებებს, რომლითაც ახალი გადასახადების შემოღებაზე შეზღუდვა მოიხსნება. თემას გამოეხმაურა დევნილთა და განსახლების მინისტრი სოზარ სუბარი და კონსტიტუციაში 94-ე მუხლი ზედმეტად მიიჩნია.

„მე ზოგადად ვთვლი, რომ ასეთი ჩანაწერის ადგილი კონსტიტუციაში არ უნდა იყოს, იმიტომ რომ ასეთი ჩანაწერი არსად არ არის“, – ამბობს სოზარ სუბარი.

მთავრობის ადმინისტრაციამ კი ასეთი განცხადება გაავრცელა:

„გვსურს, გამოვეხმაუროთ გავრცელებულ ინფორმაციას, თითქოს, კონსტიტუციაში, გადასახადებთან დაკავშირებით, რაიმე სახის ცვლილების ინიცირება იგეგმება. საქართველოს მთავრობა არ აპირებს არანაირი ცვლილებების ინიცირებას საქართველოს კონსტიტუციაში, რომელიც უკავშირდება ახალი სახის საერთო-სახელმწიფოებრივი გადასახადის შემოღებას, ან, არსებული გადასახადის განაკვეთის ზრდისთვის, რეფერენდუმის გაუქმებას.

საქართველოს მთავრობის პოზიციაა, რომ კონსტიტუციით მოქმედი აღნიშნული ნორმები სრულ თანხვედრაშია ქვეყნის ეკონომიკური განვითარების სტრატეგიასთან და მის შეცვლას სახელისუფლებო გუნდი არ განიხილავს. ერთადერთი ცვლილება, შესაძლოა, შეეხოს ჩანაწერს საპენსიო შენატანებთან დაკავშირებით, რათა ის არ ჩაითვალოს ახალ გადასახადად“, – წერია განცხადებაში.

ჟორჟოლიანის ინიციატივას გამოეხმაურა საპარლამენტო უმრავლესობის წევრი აკაკი ზოიძე. მისი აზრით, კონსტიტუციიდან საერთო-სახელმწიფოებრივი გადასახადების დაწესების ან გაზრდის მიზნით რეფერენდუმის გამართვის შესახებ მუხლის ამოღება და „ეკონომიკური თავისუფლების აქტის“ გაუქმება ინვესტორებისათვის არასწორი სიგნალის მიმცემი შეიძლება აღმოჩნდეს. ზოიძე იმასაც მიანიშნებს, რომ მსგავსი შეზღუდვები მხოლოდ საქართველოში არ არის.

„თავის დროზე ეს იყო, ჩემი აზრით, არასწორი ნაბიჯი. არ შეიძლება რეფერენდუმზე გამოიტანო გადასახადების საკითხები, რადგან ჩვენ არ ვართ შვეიცარია. თავის დროზე ამის შეტანა არასწორი იყო, მაგრამ ახლა ამ მუხლის ამოღება კონსტიტუციიდან და ეკონომიკური თავისუფლების აქტის გაუქმება შეიძლება არასწორი სიგნალი იყოს ინვესტორებისთვის. მესმის ის მოთხოვნა, რასაც „სოციალისტები“ აყენებენ, მაგრამ თუ გვინდა, რომ მეტი სოციალური შემწეობა გვქონდეს, მეტი ჯანდაცვა გვქონდეს, მეტი შემოსავალი სჭირდება სახელმწიფოს“, – განაცხადა აკაკი ზოიძემ.

„თავისუფლების აქტის გაუქმება არის ყველაზე დიდი მავნებლობა და ბოროტება, რაც შეიძლება ხელისუფლებამ მოსახლეობას გაუკეთოს“, – წერს სოციალურ ქსელში ეკონომისტი ზვიად ხორგუაშვილი და მის ძირითად დებულებებს აქვეყნებს:

„რა არის თავისუფლების აქტი და რის გაუქმებაზე გამოითქვა ინიციატივა. თავისუფლების აქტი არის კანონი, რომლის შეცვლას ან გაუქმებასაც სჭირდება საკონსტიტუციო უმრავლესობა. ის მოიცავს: 

1. ვინც დაქირავებით მუშაობთ, იხდით საშემოსავლო გადასახადს. 20%-ს. ყოველი 100 ლარიდან 20 ლარს და 1000 ლარიდან 200 ლარს და ა.შ. თავისუფლების აქტი იცავს ამ გადასახადს გაზრდისგან რეფერენდუმის გარეშე. ეს ეხება ბიზნესსაც (ვინც ფიზიკურ პირადაა დარეგისტრირებული) 

2. მოგებაზე ორიენტირებული იურიდიული პირი (ანუ ბიზნესი) იხდის მოგების გადასახადს. ანალოგიურად მთავრობას რეფერენდუმის გარეშე შეეძლება მოგების გადასახადის გაზრდა. 

3. დღგ, – ამას იხდის ყველა ადამიანი. ეს გადასახადი აისახება ფასში. 18%-ს ყოველი ერთი ლარიდან იხდის მომხმარებელი. ამის რეფერენდუმის გარეშე გაზრდასაც თავისუფლების აქტი იცავს. 

4. ყოველი შექმნილი ლარიდან ეკონომიკაში, მთავრობა გარკვეულ ნაწილს განკარგავს. რამდენს ანდობდით მთავრობას? მე ამ მთავრობას არაფერსაც არ ვანდობდი. თავისუფლების აქტი ამბობს, რომ არ შეიძლება მთავრობამ ყოველი 1 ლარიდან 30 თეთრზე მეტი განკარგოს. 

5. თავისუფლების აქტი ამბობს, რომ დეფიციტი 3%-ზე მეტი არ უნდა იყოს. ანუ მთავრობას აიძულებს არ ხარჯოს ბევრად მეტი ვიდრე შემოსავლები აქვს, რადგან ვალების აღება მოუწევს. 

6. თავისუფლების აქტი ლიმიტს უწესებს მთავრობას ვალზე. ვალი ნიშნავს იმას, რომ ეს თანხა ისევ ჩვენი გადასახდელია. ან ჩვენი შვილების და შვილიშვილების. დღეს ყოველ დაბადებულ ახალშობილს უკვე ვალი აქვს 3 900 ლარი. ქვეყნის ვალი არანაკლებ უსიამოვნოა პირადი ვალისგან. 

7. თავისუფლების აქტის გამო მთავრობა ვერ გვიკრძალავს დოლარის ან ევროს ლარში გადახურდავებას. 

და ეს ჩამონათვალი კიდევ გრძელდება“, – წერს ხორგუაშვილი.

რაც შეგვიძლია მოცემულ სიტუაციაში ვივარაუდოთ, ის გახლავთ რომ ხელისუფლება გადასახადების შემცირებას არ გეგმავს. მომატების არასასიამოვნო სიურპრიზი კი როდის არის მოსალოდნელი, ძნელი სავარაუდოა.



Monday, January 9, 2017

19 ივნისი

ჩემს პატარობაში მგონი დასწრებაზე იყო ვინ ჩამოხევდა კალენდრის ფურცელს. მახსოვს, პაპაჩემი როცა მოხევდა, სათვალეს გაიკეთებდა და კითხვას ტუჩების მოძრაობას ააყოლებდა ხოლმე. მეც სიამოვნებით ვხევდი. ზოგჯერ, მომავალი დღისაც წინასწარ ჩამომიხევია - ხვალ ხომ მაინც ვინმემ უნდა მოხიოს-მეთქი.

პაპა 2001-ში წავიდა. აღარც მახოვს, მაშინ გვქონდა თუ არა კედლის მოსახევი კალენდარი. თანაც, ბოლო 2 წელი ვეღარ ხედავდა და რა ეკალენდრებოდა.

ბოლო წლებში მამაჩემისთვის ვყიდულობდი მსგავს კალენდარს: მზის ამოსვლის და ჩასვლის დრო, დღის ხანგრძლივობა, მთვარის ფაზა - მამაჩემი ზოგჯერ შეცდომაში გამოიჭერდა ფურცელს და ღიმილით გვეუბნებოდა კიდეც.

ბოლო 2 წელი მამა აღარ იყო ხალისიანი, ნელ-ნელა ტელევიზორი და საინფორმაციოების ყურებაც მობეზრდა. კალენდრის ფურცლებს კი ძველებურად ხევდა. მისთვის რაღაც საინტერესოს წააწყდებოდა და იმ ჩამოხეულ ფურცლებსაც ინახავდა. ზოგჯერ ლექსი იყო, ან რამე სხვა ჩანაწერი. სოფელში ჩასულს მაჩვენებდა. მონახავდა ხოლმე ძველ ფურცელს, სათვალეს გაიკეთებდა და თვითონ წამიკითხავდა.

დღესაც ვიყავი სოფელში. კალენდარი თავის ადგილზეა და 19 ივნისზეა გაჩერებული. არავინ შევთანხმებულვართ, არის ხელუხლებელი. დილით ბოლო ფურცელი მამამ ჩამოხია, ორიოდე საათში კი საავადმყოფოში წაიყვანეს...