ამბროსი ხელაია - საბჭოთა რეჟიმის მიერ დევნილი პატრიარქი

სიმართლისთვის, სამშობლოს სიყვარულისთვის და ნამდვილი ქრისტიანობისთვის დევნილი და წამებული პატრიარქის - ამბროსი ხელაიას რამდენიმე გამორჩეული გამონათქვამი და მიმართვა:

1. 1907 წელი – ილია ჭავჭავაძის დაკრძალვაზე:

„საუკუნოდ იყოს ხსენება შენი, მამულისათვის თავდადებულო, დიდებულო მგოსანო, ილიავ!“ - ეს იყო ერთ-ერთი პირველი საჯარო და გაბედული გამოსვლა, სადაც არქიმანდრიტმა ამბროსიმ ილიას ღვაწლს გაუსვა ხაზი.

აღსანიშნავია, რომ ამბროსი ხელაია მაშინ უკვე იყო რუსეთის საეგზარქოსოს მიერ რეპრესირებული. 1905 წლიდან მას აკრძალული ჰქონდა საქართველოში მსახურება და ცხოვრებაც კი, ეროვნულ-განმანთავისუფლებელი მოძრაობის მხარდაჭერისა და ავტოკეფალიის მოთხოვნის გამო. ის გადასახლებული იყო რუსეთში, რიაზანის მონასტერში.

იმ პერიოდში ქართველი სოციალ-დემოკრატები (ბოლშევიკებიც და მენშევიკებიც) ილიას „რეაქციონერად“ და მჩაგვრელად მიიჩნევდნენ. ამბროსიმ კი ის სახალხო გმირად და „მამულისათვის თავდადებულად“ გამოაცხადა. აკრძალვის მიუხედავად, მაინც ჩამოვიდა თბილისში და საჯაროდ იქადაგა. ასეთ ვითარებაში ილიას ღვაწლის ხაზგასმა ნიშნავდა იმ იდეების დაცვას (მამული, ენა, სარწმუნოება), რომლებსაც მაშინდელი რევოლუციური ძალები ებრძოდნენ. რუსეთის საეგზარქოსო მკაცრად აკონტროლებდა ქართველ სასულიერო პირებს. ამბროსიმ კი რუსული ეკლესიის ნების საწინააღმდეგოდ, ილიას სახით ქართული ეროვნული იდენტობის სიმბოლოს მიაგო პატივი.

2. 1921 წელი – პატრიარქად კურთხევის დღეს:

„მე ავდივარ გოლგოთაზე“, - ეს სიტყვები მან წარმოთქვა მაშინ, როცა საქართველო უკვე ოკუპირებული საბჭოთა რუსეთის მიერ იყო და იცოდა, რომ პატრიარქობა უმძიმეს მსხვერპლს მოითხოვდა.

ამბროსი ხელაიამ იცოდა, რომ ბოლშევიკები რელიგიას ებრძოდნენ და პატრიარქობა ავტომატურად ნიშნავდა დევნას, დაპატიმრებას ან სიკვდილს. იმ პერიოდში ბოლშევიკებმა დახურეს და გაძარცვეს ასობით ტაძარი, დახვრიტეს უამრავი სასულიერო პირი. ამბროსის, როგორც ერის სულიერ მამას, უნდა ემართა ეკლესია მაშინ, როცა ქვეყანამ დამოუკიდებლობა დაკარგა და ხალხი დაშინებული იყო. მისი „გოლგოთა“ დასრულდა კიდეც მეტეხის ციხით, საჩვენებელი სასამართლო პროცესითა და ნაადრევი სიკვდილით, თუმცა მანამდე მან შეძლო და მსოფლიოს გააგონა საქართველოს ხმა.

3. 1922 წელი – მემორანდუმი გენუის კონფერენციისადმი:

„დაუყოვნებლივ გაყვანილ იქნეს რუსეთის საოკუპაციო ჯარი საქართველოს ტერიტორიიდან“, - ამ მიმართვით მან მსოფლიოს გააგონა ქართველი ერის ხმა საბჭოთა რეჟიმის წინააღმდეგ.

გენუის კონფერენცია (1922 წლის 10 აპრილი – 19 მაისი) იყო უმაღლესი დონის საერთაშორისო ეკონომიკური და პოლიტიკური ფორუმი, რომელიც პირველი მსოფლიო ომის შემდგომი ევროპის აღდგენას ისახავდა მიზნად. კონფერენციაში მონაწილეობდა 34 ქვეყანა. მათ შორის იყვნენ მსოფლიოს წამყვანი სახელმწიფოები: დიდი ბრიტანეთი, საფრანგეთი, იტალია და იაპონია. ეს იყო პირველი შემთხვევა, როდესაც დასავლეთის ქვეყნებმა ოფიციალურ მოლაპარაკებებზე მიიწვიეს საბჭოთა რუსეთის დელეგაცია და დამარცხებული გერმანია. რადგან კონფერენციას ესწრებოდნენ მსოფლიო ლიდერები, პატრიარქმა ჩათვალა, რომ ეს იყო საუკეთესო შანსი, რათა საერთაშორისო თანამეგობრობას გაეგო სიმართლე საქართველოს ოკუპაციის შესახებ. მისი მემორანდუმი პირდაპირ ამხელდა საბჭოთა პროპაგანდას, თითქოს საქართველო „ნებაყოფლობით“ გახდა საბჭოთა ქვეყანა.

საინტერესოა, რომ საბჭოთა დელეგაციას გენუაში სწორედ ის ხალხი წარმოადგენდა, ვისაც ამბროსი ხელაია „მტარვალებს“ უწოდებდა.

ცნობილ მიმართვაში ამბროსი ხელაია სამ ძირითად პუნქტს გამოყოფდა:

1. საქართველოდან საოკუპაციო ჯარების დაუყოვნებლივ გაყვანა;

2. ქართველი ერისთვის საკუთარი ბედის განკარგვის უფლების დაბრუნება;

3. ქვეყნის მართვის სადავეების გადაცემა იმ მთავრობისთვის, რომელიც ხალხის მიერ არის არჩეული.

პატრიარქმა მემორანდუმი ნდობით აღჭურვილ პირებს გადასცა. წერილი ფარულად გაიტანეს საქართველოდან და საფრანგეთში მყოფ, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დევნილ მთავრობას მიაწოდეს. სწორედ ქართველმა დიპლომატებმა და ემიგრაციაში მყოფმა მთავრობამ წარადგინა პატრიარქის მიმართვა კონფერენციის სამდივნოში. მემორანდუმმა მიაღწია ადრესატებამდე და დიდი რეზონანსი გამოიწვია. ის დაიბეჭდა წამყვან ევროპულ გაზეთებში. მსოფლიომ გაიგო, რომ საქართველოში ეკლესიის მეთაური ღიად უპირისპირდებოდა საოკუპაციო რეჟიმს.

ამ ნაბიჯმა ბოლშევიკები გააცოფა. მათ პატრიარქს „სამშობლოს ღალატსა“ და „ინტერვენციის მომზადებაში“ დასდეს ბრალი. სწორედ ეს მემორანდუმი გახდა მისი დაპატიმრებისა და 1924 წლის სასამართლო პროცესის მთავარი მიზეზი.

4. 1924 წელი – ბოლშევიკურ სასამართლოზე:

„ჩემი სული ღმერთს ეკუთვნის, ჩემი გული სამშობლოს, ჩემი გვამი კი თქვენთვის დამითმია, მტარვალებო!“ - ეს მისი ყველაზე ცნობილი ფრაზაა, რომელიც სასიკვდილო განაჩენის მოლოდინში წარმოთქვა.

ეს სიტყვები პატრიარქმა ამბროსიმ 1924 წლის მარტში, თბილისში გამართულ საჩვენებელ სასამართლო პროცესზე წარმოთქვა. პატრიარქი ამბროსი და საკათოლიკოსო საბჭოს წევრები საბჭოთა რეჟიმმა განსასჯელის სკამზე დასვა.

ამ სიტყვების შემდეგ სასამართლო დარბაზში მყოფ მორწმუნეებს შორის ტირილი და მღელვარება დაიწყებულა. მიუხედავად იმისა, რომ მას დახვრეტა მიუსაჯეს, საერთაშორისო წნეხისა და ხალხის დიდი სიყვარულის გამო, ბოლშევიკებმა ვერ გაბედეს მისი მოკვლა და განაჩენი პატიმრობით შეუცვალეს. თუმცა, 1923-1925 წლებში მეტეხის ციხეში გატარებულმა პერიოდმა, მუდმივმა დაკითხვებმა და არაადამიანურმა პირობებმა მისი ჯანმრთელობა საბოლოოდ გაანადგურა. ციხიდან ის უკვე მძიმედ დაავადებული გამოვიდა. გარდაიცვალა 1927 წლის 29 მარტს, 65 წლის ასაკში.

5. 1924-1927 წლები – დაკითხვისა და პატიმრობის პერიოდი:

„სარწმუნოების აღსარება ყოველი ერის სულიერი მოთხოვნილებაა - დევნა კი ამ მოთხოვნილებას აძლიერებს“, - ეს სიტყვები მის ჩანაწერებსა და ჩვენებებში ფიქსირდება სიცოცხლის ბოლო წლებში.

ისტორიკოსების და თეოლოგების შეფასებით, ეს სიტყვები ამბროსი ხელაიას ფილოსოფიური და თეოლოგიური პასუხია იმ ათეისტურ მანქანაზე, რომელიც ეკლესიის საძირკვლიანად დანგრევას ცდილობდა.

რა იგულისხმებოდა პატრიარქის ამ ფრაზაში:

ბუნებრივი მოთხოვნილება: ის ამტკიცებდა, რომ რწმენა არ არის „თავსმოხვეული იდეოლოგია“, არამედ ადამიანის სულის ბუნებრივი მდგომარეობა, ისევე როგორც წყალი და საკვებია სხეულისთვის.

დევნის საწინააღმდეგო ეფექტი: მან ზუსტად შენიშნა ისტორიული კანონზომიერება — რაც უფრო მეტად ცდილობს რეჟიმი რწმენის აკრძალვას, მით უფრო მტკიცე და გულწრფელი ხდება ის. ფუფუნებაში მყოფი ეკლესია ხშირად სუსტდება, ხოლო დევნილი ეკლესია ყოველთვის ძლიერია სულიერად.

იმედი მომავლისა: ეს ფრაზა იყო მისი წინასწარმეტყველება, რომ ბოლშევიკური რეპრესიები ვერ გაანადგურებდა ქართულ ეკლესიას, პირიქით - ეს ტანჯვა მას უფრო მეტად განამტკიცებდა.

დასასრულს, მოკლედ რომ ვთქვათ, პატრიარქმა ამბროსიმ საბჭოთა ხელისუფლებას „მტარვალები“ უწოდა და მსოფლიოს ოკუპაციის შესახებ ამცნო. მისი პრინციპი იყო: „სჯობს მოკვდე სიმართლისთვის, ვიდრე იცოცხლო მონობაში“. ამან განაპირობა მისი ციხეში ყოფნა და ნაადრევი სიკვდილი.

მისი პატრიარქობა მართლაც გოლგოთა იყო. ის ცხოვრობდა მუდმივი საფრთხის, გაჭირვებისა და პატიმრობის პირობებში. მისთვის ეკლესია იყო დევნილი ორგანიზაცია, რომელიც ხალხს თავისუფლებისთვის ბრძოლისკენ მოუწოდებდა.

ის ცალსახად იდგა ეროვნული დამოუკიდებლობის მხარეს და ემიჯნებოდა რუსულ გავლენას ნებისმიერ ფასად.

მისი მმართველობისას ეკლესია არ გამხდარა ქვეყნის უმდიდრესი და გავლენიანი ინსტიტუტი. არც სახელმწიფოსგან მიღებულ მილიონებს და პრივილეგიებს ეკლესიაში ფუფუნების კულტი არ შეუქმნია.

ის არ მანევრირებდა სხვადასხვა პოლიტიკურ ძალებს შორის, არც ეროვნული ხელისუფლების დამამხობლები დაულოცია, მათთან ერთად სიამტკბილობაში არ უცხოვრია და არც პრორუსული რიტორიკა ჰქონია ოდესმე...